İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun 23 Mart’ta tutuklanması, küresel anlamda otokratikleşmenin sembolü haline gelen Türkiye için bile bir dönüm noktası oldu. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın en güçlü rakibinin hapse girmesi, ana muhalefet partisi CHP’ye yöneltilen soruşturmalarda yüzlerce kişinin yargılanması ve iktidarın partiy…

Read more

ANKARA – Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın cumhurbaşkanı seçilmek için aranan yüzde 50+1 kuralının değiştirilmesine yönelik önerisini geçen ay yeniden dillendirmesi, Mayıs seçimlerinden bu yana kulislerde sürekli konuşulan anayasa değişikliği başlığını bir kez daha gündeme taşıdı.

MHP lideri Devlet Bahçeli’nin partisinin bu öneriye kapıyı kapatmasıyla tartışmalar, “Cumhur İttifakı dağılacak mı” noktasına kadar uzanırken son dönemde Ankara’da yaşanan birçok gerginliğin arka gündeminde ‘anayasa değişikliği aritmetiği’ var.

Anayasa değişikliği için gereken en az 360 oy, Meclis’teki siyasi partilerin tamamını anayasa başlığıyla ilgili pozisyon almaya ve stratejilerini belirlemeye iterken, AKP’nin gözü ise parlamentodaki sağ muhalefet partilerinde.

AKP, her ne kadar anayasa değişikliğini bir an önce gerçekleştirip başta MHP olmak üzere diğer partilere bağımlılığını azaltmayı hedeflese de yaklaşan yerel seçimler iktidar partisini başka çözümler üzerine düşünmeye yöneltiyor. AKP’nin alternatifi, Mart seçimleri öncesinde Ankara ve İstanbul’u garanti altına alacak, başörtüsüne anayasal güvenceyi de içeren bir paketi MHP’nin önüne getirip, anayasa değişikliğini seçim sonrasına bırakmak olabilir. 

Erdoğan ve sonrası

Türkiye, halen 12 Eylül darbe yönetiminin imzasını taşıyan 1982 Anayasası ile yönetiliyor. Birçok kez değiştirilse de anayasanın temel maddeleri ve buna paralel olarak çıkartılan kanunlar hala yürürlükte. 

Anayasayı bütünüyle değiştirmek uzun süredir göreve gelen iktidarların gündemindeydi, AKP hükümeti de 21 yıl boyunca birçok kez bu konuda harekete geçti ancak başarıya ulaşamadı. Ancak, oy oranı yüzde 35’e gerilese de Mayıs ayındaki genel seçimlerde Meclis’teki sağ partilerin sayısının ve temsil oranlarının artması AKP’yi anayasa masası kurmak konusunda umutlandırdı.

AKP’nin anayasayı değiştirmek istemesinin birçok sebebi var.

Öncelikle AKP, iktidarında gerçekleştirdiği değişimi yeni bir anayasa ile kurumsallaştırmak, kalıcı hale getirmek istiyor. Bu başlık altında laikliğin çerçevesinden eğitime, vatandaşlık tanımından temel haklar ve özgürlüklerin kullanımına kadar birçok madde tartışılıyor. Anayasanın değiştirilemez maddeleri bile tartışma konuları arasında. 

Anayasa değişikliğinin bir diğer sebebi de mevcut durumda cumhurbaşkanının sadece iki dönem seçilebilmesi, üçüncü dönem adaylığının ancak Meclis’in seçimi yenileme kararı almasıyla gerçekleşebilmesi. Mevcut durumda yenileme kararı alınmadıkça Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yeniden aday olması mümkün değil. AKP, MHP ile bu konuda pazarlık masasına oturmak yerine anayasa değişikliğinden yana.

Erdoğan’ın gündeme getirdiği bir diğer önemli sebepse yüzde 50+1 sınırlaması. Anayasada AKP’nin önerisi ve MHP’nin desteğiyle 2017’deki referandumda yapılan değişikliğe göre, cumhurbaşkanı seçilecek kişinin mutlak çoğunluğa ulaşması gerekiyor.

Cumhurbaşkanı Erdoğan ise Mayıs 2023’te bu orana ulaşamayarak ikinci turda seçilmesinin ardından yeniden aday olması ya da AKP’nin kendisinden sonraki dönemi düşünüldüğünde bu riske girmek istemiyor. 

AKP hala ülkedeki en yüksek oy oranına sahip olsa da yüzde 50+1 için irili ufaklı partilere taviz vermek, sürekli bir koalisyon hükümeti mantığıyla iktidarı sürdürmek parti içinde hoş karşılanmıyor, bu konuda hata yapıldığı düşünülüyor.

İktidar ortağı MHP ise başta Anayasa Mahkemesi’nin yapısının değiştirilmesi olmak üzere, Türkiye’nin içinde bulunduğu mevcut güvenlikçi paradigmayı güçlendirecek anayasa değişikliklerinden yana. Ancak başkanlık sisteminin değiştirilmesi, MHP’nin elini zayıflatacağından AKP’nin taleplerine olumlu yanıt verilmesine sıcak bakılmıyor.

AKP’nin bazı konularda MHP’yi ikna etmesi kolay olmasa da bu değişiklik AKP açısından kısa ve orta vadede önemli. Bu nedenle AKP’nin, yerel seçimler öncesinde bütüncül bir değişiklik yerine, anayasanın bazı maddelerinde değişiklik yapılmasına yönelik bir pakete “evet” demesi de mümkün. 

Diğerleri

Anayasayı değiştirebilmek için 360 ila 400 vekilin desteği gerekli. 360’ın üzerinde vekil destek verdiğinde değişiklik referanduma sunuluyor. 400 vekilin oyu ise referandumsuz anayasa değişikliği için yeterli oluyor. 

TBMM’nin sol muhalefeti olarak görülen CHP’nin 130, HEDEP’in 57, HEDEP’le paralel çizgideki Demokratik Bölgeler Partisi’nin iki, TİP’in dört, EMEP’in iki vekili var. Sol blokta toplam 195 vekil bulunurken, bugüne kadar CHP ile yollarını ayırmayan Demokrat Parti’yi de Meclis’te üç vekili temsil ediyor. AKP’nin bu partilerle ortak nokta bulabilmesi, MHP ile ittifakı sürdürürken mümkün görünmüyor. 

Şu anda AKP’nin vekil sayısı 264, MHP’nin ise 50. Cumhur İttifakı’nın küçük ortakları  HÜDA PAR (4), Yeniden Refah (5) ve DSP (1) de destek verirse olası bir anayasa değişikiğine destek vermesi beklenen vekilllerin sayısı 324 oluyor.

Meclis’te muhalefette olan sağ partilerden Saadet Partisi’nin 10, Gelecek Partisi’nin 10, Deva Partisi’nin 15 vekili bulunuyor. Son istifalar ve ihracın ardından İyi Parti’nin güncel milletvekili sayısı ise 40’a gerilerken, bağımsız milletvekillerinin sayısı da üçe yükseldi.

Tek başına İyi Parti’nin vereceği destek, Cumhur İttifakı’nın 360’ı bulmasına yetiyor, bunun olmadığı durumdaysa DEVA-Saadet-Gelecek partilerinin ortak destekleri gerekiyor. 

İktidar savaşı

Ankara’da anayasa tartışması üzerinden yürütülen aslında bir iktidar savaşı ve bu özellikle Mart 2024’te yapılacak yerel seçim sonrası, dört yıl boyunca seçimsiz bir döneme girecek olan Türkiye siyaseti açısından belirleyici. Hem AKP’nin hem de Meclis’teki sağ partilerin geleceğini bu dönemdeki stratejileri netleştirecek.

AKP, kamuda başörtüsüne anayasal güvence sağlamak için seçimden önce TBMM’ye taşıdığı düzenlemeyi yerel seçim öncesinde gündeme getirerek sağ partileri aynı masa etrafına toplayabilir. 

Kulislerde, MHP’deki bazı isimlerin Ankara’da öldürülen Sinan Ateş cinayeti gibi adli soruşturmalar üzerinden baskı altına alındığı konuşulurken, Bahçeli’nin kozununsa Meclis aritmetiği olduğu belirtiliyor.

Muhalefetteki sağ partiler ve İyi Parti ise anayasa tartışması üzerinden, seçmene ulaşabilecek ve parti içi dengeleri koruyacak pozisyon almaya çalışıyor. 

Cumhurbaşkanı Erdoğan, MHP lideri Bahçeli’nin açıklamalarının ardından yüzde 50+1 konusunu bir daha açmasa da hep bir sonraki seçimi düşünen Erdoğan’ın anayasa başlığını rafa kaldırdığını düşünmek için bir neden yok. AKP Genel Merkezi’ndeki hava da böyle değil. 

Yerel seçimde “İstanbul’un ne pahasına olursa olsun kazanılmasını” isteyen Erdoğan, hem ittifak içi dengeleri hem de anketleri izleyerek anayasa konusunda yeniden adım atacak. Başörtüsü kartını kullanarak mini bir anayasa paketini seçimden önce masaya koyması da MHP’nin olur vermesine ve anketlerde bunun kazanım olarak geri döndüğünü görmesine bağlı. Yerel seçimden sonra ise oluşan tabloya da bakarak AKP’nin anayasa konusunu ana gündemlerden biri yapacağına kuşku yok.

*İngilizce aslının tercümesidir

Türkiye ile Yunanistan’ı ayıran Ege Denizi bir yıldır alışılmadık bir sakinliğe sahne oldu. Doğu Akdeniz’deki hidrokarbon keşifleriyle derinleşen deniz egemenliği iddiaları üzerine uzun, tedirgin edici anlaşmazlığın ardından durumun sakinliğe kavuşması olumlu.

Şimdi ise Yunanistan Başbakanı Kyriakos Miçotakis ile Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 7 Aralık tarihinde Atina’da bir zirve gerçekleştirecek. Zirve, iki NATO müttefikinin ilişkilerini geliştirmeleri ve Ege Denizi’ndeki anlaşmazlıkların çözümüne dair görüşmeleri yeniden başlatmaları için 2016 yılından bu yana karşımızdaki en önemli fırsat.

Bölgedeki silahlanma ile Kıbrıs konusunda süregelen anlaşmazlıklara rağmen Türkiye ve Yunanistan bu az bulunur fırsatı iyi değerlendirmeli. Özellikle de Ukrayna ve Gazze savaşları nedeniyle paylaştıkları bölgenin kaderi her zamankinden daha belirsizken…

Akıntı tersine döndü

Zirve, ikili Yüksek Düzeyli İşbirliği Konseyi’ni yedi yıl süren uykusundan uyandırmayı başaran yoğun diplomasinin zaferi. 2010 yılında kurulan bu konsey ticaret, turizm ve diğer alanlarda taraflar arasındaki iş birliğini arttırmayı amaçlıyor. Tarafları bu noktaya taşıyan diplomasiye ne elimdir ki bir trajedi umut ışığı oldu. 2023 yılının şubat ayında Türkiye’de meydana gelen depremlerin 50.000’den fazla insanın ölümüne yol açması ve ardından Yunanistan’ı felakete sürükleyen orman yangınları ile seller, taraflar arasında karşılıklı yardım tekliflerine ve aralarındaki buzların çözülmesine vesile oldu.

2023 yılı ortalarında hem Erdoğan hem de Miçotakis yeniden seçildi. Seçim kampanyalarının sonuçlanmasından sonra her iki lider de aralarındaki ilişkileri geliştirmeye yöneldi. Yeni atanan Dış İşleri Bakanları, Türkiye’de Hakan Fidan ve Yunanistan’da Giorgos Gerapetritis pragmatik iki isim ve yetkililerin ifadelerine göre gayet iyi geçiniyorlar. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali üzerine gerilimi düşürme ihtiyacı ve diğer komşularla ilişkileri geliştirme arzusu, tarafları daha da yakınlaştırmış gibi görünüyor.

Üst düzey bir Türk yetkili şöyle diyor:

“Daha önce tecrübe edilen gerginlik döngüsünde sıkışıp kalmak iki taraf için de anca kayıp-kayıp ile sonuçlanabilir. … Yunanistan ile aramızdaki sürtüşmeli ilişkileri geride bırakıp yeni bir sayfa açmak istiyoruz.”

Olumsuz sarmaldan çıkış

Yıllarca süren gerilemenin ardından, ilişkilerin 2020 yazında son on yılların en düşük seviyesine inmesi üzerine söz konusu zirveyle sonuçlanan bir dizi gelişme yaşandı. Türkiye’nin Yunan adaları yakınlarındaki ihtilaflı sulara hidrokarbon arama gemisi göndermesiyle her iki ülke de ordularını yüksek düzeyde alarma geçirdi. Ankara, BM tarafından tanınan Libya hükümeti ile güney Ege suları üzerinde hak iddia ettiği yeni bir deniz sınırı anlaşması imzaladı. Bu anlaşma kapsamına giren yeni deniz yetki alanları üzerinde Yunanistan da hak iddia ediyor. Buna yanıt olarak Atina da Mısır ile kendi deniz sınırı anlaşmasını imzaladı, İsrail ve Kıbrıs Cumhuriyeti ile üçlü bir ortaklık geliştirdi ve Ankara’ya sınırlı yaptırımlar uygulanması için Avrupa Birliği ortaklarını desteğe çağırdı.

2020 yılında iki donanma gemisinin çarpışması ve askeri çatışma riskinin artması üzerine taraflar (NATO ve Almanya’nın teşvikiyle) geri adım attı. 2021 yılında ise bu olayları inişli çıkışlı bir diplomasi izledi ve taraflar Ege sorununun çözümüne yönelik “istikşafi görüşmelere” yeniden başladı.

Bu gelişmelerin ardından Rusya Ukrayna’yı işgali etti. Yanı başlarında ölümcül bir savaşın alevlenmesi üzerine Erdoğan ve Miçotakis, gerilimi yumuşatmak arzusuyla 2022 yılının Mart ayında İstanbul’da bir araya gelerek “değişen Avrupa güvenlik mimarisindeki özel sorumluluklarını” kabul ettiler. İletişim kanallarını açık tutmayı ve bağlarını geliştirmeyi taahhüt eden taraflar, birkaç hafta sonra yaşanan yeni bir olumsuz gelişmeye rağmen prensipte bu uzlaşıda mutabık kaldı.

Ancak gerilim bir kez daha, bu defa silah ticareti konusunda alevlendi. 2022’nin mayıs ayındaki ABD ziyaretinde Miçotakis, Yunanistan’a F-35 jetlerinin satışına yönelik lobi faaliyetleri yaparken bazı haberlere göre Ankara’ya F-16 satışlarının yapılmaması yönünde çabalar gösterdi. Öfkelenen Erdoğan ise “Artık benim için Miçotakis diye biri yok” dedi ve böylelikle Ege sorunu müzakereleri sekteye uğradı. Her iki ülkedeki seçim kampanyalarının milliyetçi coşkusuyla dozu artan söz düelloları ve Ege’deki askeri manevralar, depremlere kadar sürdü.

Adım adım

Genel seçimlerin geride kaldığı bugünlerde hem Yunanistan hem de Türkiye’de Ege sorununda sertlik yanlısı kesimlerden gelebilecek itirazların diplomatik girişimleri sekteye uğratması ihtimali azalmış gibi görünüyor. Pragmatist yetkililer görüşmelerin, tarafların ulusal güvenliklerini ilgilendiren konulardan ziyade öncelikle ortak çıkar alanlarına odaklanması gerektiği konusunda hemfikir.

Bir Türk yetkili “İkili ilişkilerimizde gerçek bir ilerleme sağlamak için iki ila üç yıllık bir penceremiz var" dedi. Yunan yetkililerden de benzer sesler yükselse de Ankara’nın yakın geçmişteki hasmane söylem ve askeri hamlelerinin olumsuz etkisinin süregeldiğini, bu nedenle de şüphelerin üstesinden gelmenin kolay olmayacağını belirttiler. Üst düzey bir Yunan diplomat “Umuyoruz ki Erdoğan fikrini tekrar değiştirmez” şeklinde konuştu.

Her iki ülke hükümetlerinden bakanların da bir araya geleceği zirvede ticaret, turizm, göç, enerji ve ulaştırma konularına odaklanılacak. Örneğin taraflar, Türkiye vatandaşlarının yakındaki bazı doğu Ege Yunan adalarını daha kolay ziyaret edebilmelerini sağlayacak bir “kapıda vize” uygulaması üzerine görüşüyor. Önümüzdeki yıl ikinci bir köprünün inşası de dahil olmak üzere sınır geçişlerinin iyileştirilmesine yönelik çalışmaların Selanik-İstanbul hattını da geliştirmesi bekleniyor. Görüşülen diğer girişimler arasında elektrik bağlantılarını genişletmek ve doğal afetlere ortak müdahale gibi konular da var.

Tüm bu çabaların çetrefilli Ege sorununa ilişkin müzakerelerin önünü açıp açmayacağı belirsizliğini koruyor. Yunanistan Dışişleri Bakanı Gerapetritis, kasım ayı ortasında yaptığı açıklamada “Bu, komşuluk ilişkilerimizde uzun sürecek bir sükûnet ve huzur inşa etmeye yönelik bir fırsat” şeklinde konuştu. “Bu meseleyi adım adım ele alacağız.” Üst düzey bir Türk yetkili de Kriz Grubu’na benzer ifadelerde bulundu: “Çetrefilli konuları ele almak için acele etmiyoruz, öncelikle karşılıklı yarar sağlayacak alanlara odaklanacağız. ... Bunun bizi hangi noktaya götüreceğine bakacağız.” Ancak iki tarafta da sertlik yanlısı kesimlerin varlığı ve nüfuzu, özellikle önemli tavizler verilmesi konusunda her iki liderin de manevra alanını daraltıyor.

Zirve öncesinde Erdoğan, Miçotakis, Dışişleri Bakanları ve Yardımcıları birkaç kez “pozitif gündem” çerçevesinde bir araya gelerek daha iyi bir iş birliğine yönelik muhtelif konuları ele aldılar. Mayıs ayında taraflar iyi niyet göstergesi olarak karşılıklı askeri tatbikatları iptal etti. Askeri görüşmeler yeniden başlatılarak Kasım ayında askeri güven artırıcı önlemlerin yeniden hayata geçirilmesi ve bir izleme mekanizmasının kurulması konularında anlaşma sağlandı.

Tecrübeli bir Yunan analist ise azınlıkların taleplerinin karşılanması ve kültürel alanlardaki adımlar ile bu tür tedbirlerin askeri olmayan alanları da kapsayacak şekilde genişletilebileceğini ifade etti: “Türkiye’deki Rum Ortodoks kiliselerinin ve Yunanistan’daki camilerin restorasyonu üzerine çalışmalar yapılabilir. Bu girişimler AB tarafından finanse edilebilir. … Buna benzer adımlar sembolik değer taşımanın yanı sıra insanların gündelik hayatından oldukça kopuk ilerleyen diplomatik süreç için de daha fazla kamuoyu desteği sağlayabilir.”

Daha çetrefilli meseleler

Kolay kazanım alanları olabilecek bu konuların yanı sıra daha çetrefilli sorunlar da var: Taraflar onlarca yıldır birbirlerini ayıran Ege Denizi’ndeki egemenlik hakları konusunda anlaşamıyor; gerek karasuları, deniz yetki alanları gerekse de hava sahası gibi konularda ayrışıyorlar. Bir diğer önemli engel ise Kıbrıs meselesi. Son zamanlarda artan silahlanmanın yanı sıra şimdi de Gazze savaşında Atina’nın İsrail’e verdiği güçlü destek karşısında Ankara’nın İsrail’e yönelik yüksek sesli eleştirileri ise diğer önemli meselelerden.

Yıllarca süren gerginlik, taraflar arasındaki silahlanma yarışını körüklemiş gibi görünüyor. Yunanistan savunma harcamalarını giderek daha da artırdı, yeni savaş gemiler, yeni savaş uçakları satın aldı ve askeri üslerini genişletti. Yunanistan’ın ABD ve Fransa ile yaptığı savunma alım anlaşmaları, Batı’dan kısmi savunma sanayi satış kısıtlamalarına maruz kalan Ankara’yı rahatsız etti. Haziran ayında Erdoğan şöyle konuştu: “Sayın Başbakan [Miçotakis] bu silahlanmayı bırakın artık. Yani bu silahlanmayla nereye varacaksınız?” Bazı Türk yetkililer Yunanistan ile NATO üyesi ülkeler arasındaki savunma sanayi iş birliğinin Ege’deki güvenlik dengesini bozabileceğinden endişe duyuyor.

Ankara, Yunanistan’ın Doğu Ege adalarına giderek artan bir şekilde asker ve askeri teçhizat konuşlandırdığını ifade ediyor. Üst düzey bir Türk yetkili “Kıyılarımıza birkaç kilometre mesafedeki adaların silahlandırıldığını görüyoruz” dedi. Ankara 20. yüzyılda imzalanan uluslararası anlaşmalar uyarınca bu adaların gayri askeri statüde olması gerektiğini savunuyor.

Yunanistan ise buna karşı çıkıyor ve askeri varlığının Türkiye’ye karşı caydırıcı bir unsur olduğu değerlendirmesini yapıyor. Ankara, Yunanistan’ın karasularını altı deniz milinden on iki deniz miline çıkarmasını savaş sebebi addediyor ve Yunanistan’ın hak iddia ettiği geniş kıta sahanlığının kendisini dar bir deniz yetki alanına hapsedeceğinden endişe ediyor. Atina, uluslararası deniz hukuku uyarınca karasularını genişletmenin “egemenlik hakkı” olduğunu ileri sürse de bugüne kadar böyle bir adım atmadı.

Bölünmüş olan Kıbrıs adası üzerindeki anlaşmazlıklar da hâlen sürmekte. Son yıllarda Kıbrıs Cumhuriyeti’nin (Ankara, “Kıbrıs Rum Kesimi” olarak ifade etmektedir), Kıbrıslı Türklerin söz hakkına riayet göstermeksizin sürdürdüğü hidrokarbon arama çalışmaları nedeniyle, gerilim daha da tırmandı. Taraflar arasında resmî müzakerelerin yeniden başlatılmasına yönelik girişimler halihazırda tıkanmış durumda. 2004 yılında BM arabuluculuğunda geliştirilen adanın yeniden birleştirilmesi planını Kıbrıslı Türkler onaylarken Kıbrıslı Rumlar reddetmişti. Buna rağmen Kıbrıs Cumhuriyeti 2004 yılında AB üyesi olmuştu. Kıbrıslı Rumlar federasyona yönelik görüşmelerin devamından yanayken Ankara ve fiilî “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti” hükümeti müzakerelerin iki devletli çözüm etrafında yürütülmesini talep ediyor. Henüz bir uzlaşıya varılmamış olsa da resmî müzakerelerin yeniden başlatılması amacıyla bir BM temsilcisinin atanmasına yönelik görüşmeler sürüyor.

Yunan ve Türk yetkililer ikili ilişkilerini Kıbrıs sorunundan bağımsız olarak ilerletme hedefinde olsalar da, iki taraftaki sertlik yanlısı kesimler için Kıbrıs meselesi öncelikli konulardan biri olmaya devam ediyor. Bir Yunan diplomat “Yunan halkı Kıbrıs’ta olanlara karşı hassas” seklinde konuştu: “Adada gerginlikler tırmanırken Ege’deki ihtilafımız konusunda kayda değer bir ilerleme hayal etmek kolay değil.” Ağustos ayında Kıbrıslı Türklerin adadaki BM ara bölgesinde başlattığı yol inşa çalışmaları sebebiyle kısa süreli bir gerilim yaşandı.

Türkiye ve Yunanistan arasındaki ilişkilerin seyrini öngörülmez hâle getiren bir diğer gelişme ise Gazze’de yaşanan savaş. Yunanistan ile birlikte çoğu Batı ülkesinin aksine Türkiye Hamas’ı terör örgütü olarak tanımlamıyor ve İsrail’in 7 Ekim saldırılarına verdiği tepkiyi orantısız olarak nitelendirerek kınıyor. Türkiye ve İsrail arasında birkaç yıldır devam eden normalleşme adımları şu anda sekteye uğramış gibi görünüyor.

Ankara, özellikle Doğu Akdeniz’deki bölgesel izolasyonundan kurtulmak için söz konusu normalleşme yolunu izlemişti ve beş yıllık bir aradan sonra geçtiğimiz yıl tam diplomatik ilişkiler yeniden tesis edilmişti. Pek çok olası senaryo arasından birinde, İsrail ile Türkiye arasında ayrışmanın derinleşmesi, Ankara’nın bölgesel izolasyon korkularını tekrar artırabilir ve İsrail’e güçlü destek veren Yunanistan ile ilişkilerini yeniden gerebilir. Yunanistan ve İsrail, Batı destekli bir platform olan Doğu Akdeniz Gaz Forumu’nun yanı sıra yeni bir ticarî girişim olan Hindistan-Ortadoğu-Avrupa Ekonomik Koridoru’nun da ortak üyeleri. Türkiye her iki oluşuma da dahil değil.

Siyasi irade devam ettiği sürece…

Türkiye ve Yunanistan arasındaki bu anlaşmazlıklar, kararlı şekilde irade sergiledikleri sürece ilişkilerin ilerletilmesine engel olmayacaktır. Bu hafta gerçekleşecek olan söz konusu zirve, tarafların iradelerini yeniden teyit etmeleri, güven inşa etmeleri ve daha çetrefilli meseleleri ele almanın önünü açmaları için bir fırsat sunuyor. Taraflar mevcut olumlu gidişatın devam etmesine yönelik çaba sarf etmelidir. Aralarındaki diplomasinin yeniden sekteye uğraması durumunda gitgide istikrarsızlaşan bölgede daha tehlikeli bir çıkmaz ile karşı karşıya kalınabilir. Özellikle Gazze ve Ukrayna’daki savaşlar nedeniyle gerek Türkiye gerek Yunanistan gerekse Doğu Akdeniz’de itidali teşvik etmeye çalışan AB ve ABD, 2020 krizinin tekrarlanmasını, hatta daha kötüsünün yaşanmasını istemez. Neyse ki haberler şimdilik iyi: Bu olasılık hâlâ hayli uzağımızda.

Bu makale Oğul Köseoğlu tarafından çevrilmiştir. 

En az 20 senedir Ramazan Bayramı’nın ilk günü kendi çekirdek ailemle birlikte amcamlarda kalan babaannemi ziyarete gideriz. Kadro sabittir, insanı her lokmada iyi hissettiren uzun bir kahvaltıyla başlanır güne.

Babam, babaannem, halalarım, amcam, ablalarım, abim, yeğenlerim, kuzenlerim… Yaklaşık 30 kişinin olduğu evde neredeyse herkesin soyadı Bayram’dır o gün: The Bayrams.

Bayram fasıllarında birçok konudan bahsedilir. Ankara’daki kunduracılık piyasasından -amcam, eniştem ve abim ayakkabı imalat ustalarıdır, dünya siyasetine ya da eski [ABD Başkanı Donald] Trump’ın saç stiline kadar birçok konu 10 saatlik bayram sohbeti ritüelinin bir parçası olabilir.

Normalde, bu bayramlaşma faslının ortalarına doğru sıkılırım. Evdeki kişilerin sigara içtiğimi bildiklerini bilirim ancak yine de onların yanında sigara içmekten çekinirim. Bu nedenle hem hava almak hem de sigara içmek için evden çıkar, Hüseyingazi semtindeki marketleri, pasajları, sokakları gezerim. 

Ama bu bayram evden çıkmadım. Çünkü bu bayram fark ettim ki, Bayramların tarihinde ilk kez ailenin bazı üyeleri kuruluşundan beri destekledikleri AKP’ye yeniden oy verip vermemekte kararsızdı. Tabağımı, ailemizin Kayserili kadınlarının bayramlık gurur nişaneleri olan zeytinyağlı sarma, su böreği ve ev yapımı baklavayla doldurdum ve koltuğuma kurulup gün içinde yaşanan tartışmaları dinledim. 

Türkiye’nin bir aydan kısa bir süre içinde sandık başına gideceği seçimler öncesinde anketler yarışın kafa kafaya gideceğini ve ikinci turun muhtemel olduğunu göstermeye devam ediyor. Bu da 14 Mayıs öncesinde “kararsız seçmenlerin” ağırlığını artırıyor.

İstanbul merkezli Sosyal Etki Araştırma Merkezi’nin direktörü Ulaş Tol’un kısa süre önce Al Monitor’e yaptığı açıklamaya göre bir kısmı kararsızdan öte “rahatsız” olan bu seçmenler taraflardan birini destekliyorlar, ancak durumdan mutlu değiller ve başka bir yeri desteklemeye hazırlar. 

Bayram Ailesi’nin birçok üyesinde gördüğüm durum da tam olarak buydu. Babam ve eniştem ilk kez bu bayramda Cumhurbaşkanı [Recep Tayyip] Erdoğan ve partisine desteklerinde yalnız kalmıştı. 

Her ne kadar Bayram Ailesi’nin yılmaz AKP destekçileri Türkiye’nin en az beş yıl daha Erdoğan’a ihtiyacı olduğunu, [Kemal] Kılıçdaroğlu’nda ülkeyi yönetmek için gereken karizmanın bulunmadığını, Millet İttifakı ile HDP arasındaki “ittifakın” ülkenin bütünlüğüne zarar verdiğini ve cumhurbaşkanlığı yardımcılığı sisteminin çok başlılık yaratacağını savunsa da karşı tarafta özellikle ekonominin içinde bulunduğu durumdan kaynaklanan bir yorulmuşluk, bir tazelik isteği çok net biçimde görülüyordu.

“Rahatsızlar” nereye gideceklerini henüz bilmiyordu ama mevcut durumdan memnun olmadıkları aşikardı.

***

Amcamların koltuk takımının sağ tarafında yılmaz AKP destekçileri babam ve büyük eniştem oturuyor. Karşı taraftaysa Erdoğan’dan yorulmuş ancak başka birine oy verme konusunda bazı tereddütleri olan diğerleri: Amcam, eniştem, abim, kuzenim ve yengem…

Bayramlar, Orta Anadolu kökenli milliyetçi-muhafazakar eğilimleri olan bir Türk-Sünni aile. Bu ailede CHP’ye oy çıkması istisnai bir durum teşkil eder, öteden beri sağ eğilimler hakimdir. Genel eksen AKP-MHP-BBP-Milli Görüş bandında salınır. Alevilere ve Kürtlere karşı bir düşmanlık olmasa da Bayramlar belli oranda bu kişilere mesafelidir.

Ailede bu bayram Erdoğan’ı ve AKP’yi canhıraş savunan tek kişi olan Babam Bayram emekli şoför, 7.500 lira maaşı var. Ailenin diğer yetişkinleri arasında ayakkabı ustası, oto tamircisi, temizlikçi, güvenlik görevlisi, kamu personeli gibi kişiler bulunuyor. Onların aylık gelirleri de ortalama 12.000 TL. 

Evde yaklaşık 30 kişiyiz ve üniversite mezunu tek kişi benim.

Bayramın ilk gününü kaplayan tartışmanın büyük kısmını, Türkiye’deki gündemi de belirleyen ekonomik durum oluşturuyor. Babam her ne kadar kafelerin dolu olması ve AVM’lerin otoparklarında araba konacak yer bulunmaması, iki sene önce 3.500 lira olan emekli aylığının iki katına çıkması, yeğenlerine eskiden 10 lira harçlık verebiliyorken bu meblağı 50 liraya yükseltebilmesi gibi sebeplerle ekonominin iyi gittiğini savunsa da, karşı tarafın bu argümanlara karnı oldukça tok.

“Eskiden gazyağı kuyruğu vardı” hatırlatmalarına “Şimdi et kuyruğu, ekmek kuyruğu yok mu” diye cevap veren rahatsızların özellikle üzerinde durduğu konular artan fiyatlar, alım gücündeki gerileme ve ülkede asgari ücretle çalışan kişi sayısının giderek artması.

AKP kanadının “Millet ittifakının HDP ile ‘ittifakı’ ülkenin bütünlüğünü çok kötü etkileyecek”, “yedi başkan yardımcısıyla devlet yönetilmez, sürekli kriz çıkar durur”, “Ali Babacan ve Ahmet Davutoğlu yemek yedikleri eve büyük bir ihanet ediyorlar,” şeklindeki çıkışlarının da rahatsızlar üzerinde büyük etkisi yok. 

Bu seçimlere kadar Erdoğan’ı ve AKP’yi desteklediklerine emin olduğum rahatsızlara göre “Türkiye’de Alevi-Sünni, Türk-Kürt diye bir mesele kalmadı, insanların geçim derdinden kimlik siyaseti yapmaya mecali yok ve bu gerilimin artık düşmesi gerekiyor”.

Rahatsızlar Cumhurbaşkanı Erdoğan’a doğrudan sert eleştirilerde bulunmasalar da ülke yönetiminde sorumluluğun cumhurbaşkanı yardımcıları arasında paylaştırılmasının otorite sıkıntısı yaratacağı iddialarına da katılmıyor. Yönetimdeki esas krizin “7’den değil 1’den” kaynaklandığına inanan rahatsızlar “bir kişi her şeyi yönetebiliyorken yedi başkan yardımcısının görev dağılımıyla devleti yönetmeye namzet olmasının” abartılı olmadığını düşünüyor. 

***

Önceki bayramlarda, Bayramlar arasında Erdoğan’a ve onun politikalarına, onun duruşuna yönelik daha destekleyici bir söylem olurdu, bu bayramda ise amcamların evinde ciddi bir kararsızlık havası hakimdi. Canla başla Millet İttifakı’nın savunulduğu bir ortam yoktu ancak Bayramların sorgulamaksızın Erdoğan’a ve AKP’ye oy verme refleksi de paslanmıştı. 

Bayram ailesinde kararsız seçmen sayısının bu kadar çok olması, 14 Mayıs seçimleri hakkında önümüzdeki süreç hakkında epey şey söylüyor ve Ulaş Tol’a göre muhalefetin de gelecek seçimler öncesinde bu seçmenlere odaklanması gerekiyor.

Bültenimizi okuduğunuz için teşekkür ederiz! Henüz abone olmadıysanız ücretsiz olarak abone olabilirsiniz.

Abone olun

Destek olmak için aşağıdaki linke tıklayın.

Destek olun

Önerilerinizi ve eleştirilerinizi bize iletin: info@turkeyrecap.com

Nida Kara, Serbest gazeteci @Kara__Nida

Erman Çete, Gazeteci @ermancete