ADANA — Çukurova Deltası olağanüstü bir doğal güzelliğe sahip. Türkiye’nin Akdeniz kıyısında, Seyhan ve Ceyhan nehirleri arasında konumlanan bölge; göller, bataklıklar ve lagünlerle çevrili. Flamingo ve pelikanların da aralarında bulunduğu onlarca göçmen kuş türünün uğrak noktalarından biri.

Bölgenin kumsalları, ülkenin en geniş sahilleri arasında. Her yaz, Türkiye’deki en büyük caretta caretta ve yeşil deniz kaplumbağası popülasyonları yumurtlamak için bu kıyılara geliyor.

Ancak son yıllarda artan yabancı atık ithalatı bu ekosistemi giderek daha fazla tehdit ediyor; çünkü geri dönüşüm için gönderilen plastikler çoğunlukla kontrolsüzce doğaya bırakılıyor. Adeta yağmur gibi yağan plastik atıklar su yollarında birikip denize taşınıyor, ardından dalgalarla yeniden yerel kıyılara vuruyor.

Adanalıoğlu Sahili’nin ıssız manzarasında oturan 60 yaşındaki yöre sakini emekli Kenan Ülgen, “Eskiden burası sadece kumdu,” dedi. Sahilden, uzaktaki soda külü ve krom fabrikasına kadar her yer rengârenk atık yığınlarıyla kaplı. Bir kısmında Avrupa menşeli etiketler seçilse de atıkların büyük bölümü tanınmayacak kadar küçük parçalara ayrılmış. Havada ise keskin bir koku var.

“İnsanlar daha temiz yerler aramaya başladı,” sözlerini Turkey recap’e aktaran Ülgen, sadece birkaç yıl öncesine kadar bu plajların denize girenler ve piknik yapan ailelerle dolup taştığını anlatıyor. Oysa bugün Seyhan Nehri ve ona bağlı kanallar, Akdeniz’e saatte tahminen 5,3 milyar mikroplastik parçacık boşaltıyor.

Çin’in 2018 yılında plastik atık ithalatını yasaklamasının ardından Türkiye, Avrupa’nın plastik atıkları için başlıca varış noktası haline geldi ve kendisini sürdürülebilir atık yönetiminde öncü bir ülke olarak konumlandırdı. 2025 yılında Avrupa Birliği kaynaklı 503 bin ton plastik atık ithal ederek rekor seviyeye ulaştı. Kasım ayında yürürlüğe girecek AB Atık Sevkiyatı Tüzüğü’ndeki değişikliklerle birlikte bu miktarın daha da artması bekleniyor.

Bu kârlı yabancı atığın büyük bölümü, Adana’daki yaklaşık 200 geri dönüşüm tesisinden birine ulaşıyor. Bu tesislerde atıkların ayrıştırılması, parçalanması ve işlenmesi; ardından da genellikle sanayi üreticilerine satılmak üzere plastik granüllere dönüştürülmesi bekleniyor.

Ancak pek çok aktivist, bölge sakini ve bilim insanı Türkiye’nin bu geri dönüşüm hamlesine kuşkuyla yaklaşıyor. Denetim eksikliği ve kapasite yetersizliğine dikkat çekiyor; devasa miktarda plastik çöpün doğaya döküldüğünü, yakıldığını veya akarsulara boşaltıldığını, bunun da Çukurova Deltası’nda yıkıcı bir çevresel tahribata yol açtığını belirtiyor.

Yürürlüğe girecek AB düzenlemesi

Uzmanlar ve çevre aktivistleri, AB’nin revize edilen Atık Sevkiyatı Tüzüğü’nün Kasım 2026’da yürürlüğe girmesiyle birlikte Türkiye’de atık bertarafına ilişkin sorunların daha da derinleşeceğinden endişe ediyor. Düzenleme, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) üyesi olmayan ülkelere plastik atık ihracatını yasaklayacak.

Bu durum, Avrupa’ya yakın bir OECD üyesi olan Türkiye’nin büyük olasılıkla çok daha fazla yabancı çöp ve atığı üstleneceği anlamına geliyor.

Yeni kurallar, bazı endişeleri gidermek adına ek denetimler getirecek. Bu doğrultuda Türkiye gibi ülkeler, sıkılaştırılmış bir “önceden bilgilendirilmiş onay” (PIC) sistemi aracılığıyla gelen tüm atık sevkiyatlarını açıkça kabul etmek zorunda kalacak.

Avrupalı ihracatçılar ayrıca, yurtdışındaki tesislerin AB’ye eşdeğer çevre standartlarını karşıladığını doğrulamak için bağımsız üçüncü taraf denetimlerini finanse etmek zorunda olacak. Buna ek olarak AB, atık yönetimini kurallara uygun şekilde yapmayan ülkelere yapılan ihracatı tamamen askıya alabilecek.

Greenpeace Türkiye sosyal ve ekonomik sistemler kampanya sorumlusu Berk Butan’a göre bu önlemler yeterli olmayacak.

“Küresel atık ticareti doğası gereği şeffaf değildir ve sistematik olarak yanlış sınıflandırılmaya açıktır,” sözlerini Turkey recap’e aktaran Butan ekliyor: “Tek sağlıklı çözüm, atık ithalatına koşulsuz ve kalıcı bir yasaktır.”

Uzmanlar, Turkey recap’e yaptıkları açıklamada geri dönüşümün mevcut plastik krizine ana çözüm olamayacağını belirtiyor. Bunun yerine, yüksek tüketimli ülkelerin plastik kullanımını azaltması ve atıklarını “ülke içinde” yönetme sorumluluğunu üstlenmesi gerektiğini savunuyorlar.

Environmental Investigation Agency’nin (EIA) kıdemli kampanya sorumlusu Lauren Weir, “Türkiye de dahil olmak üzere diğer ülkelere bu kadar fazla atık gönderilmesi, bu ülkelerin kendi plastik atıklarını çevreye uygun şekilde geri dönüştürme fırsatını da ortadan kaldırıyor,” dedi.

Avrupa Komisyonu’nun iklim ve çevre politikaları sözcüsü Anna-Kaisa Itkonen’in ofisi ise bu haber yayına hazırlanana kadar görüş taleplerimize yanıt vermedi.

Adana’nın atık sorunu

Adana’daki geri dönüşüm sektöründen kaynaklı kirliliği yaklaşık on yıldır takip eden Çukurova Üniversitesi’nden deniz biyoloğu Sedat Gündoğdu, kente dökülen muazzam miktardaki plastik atığın yerel su yollarını yüksek yoğunlukta mikroplastik ve diğer toksinlerle doldurduğunu belirtti.

Gündoğdu’ya göre hem Avrupa’dan gelen hem de yerli olan devasa miktardaki çöple başa çıkmakta zorlanan Adana’daki birçok geri dönüşüm tesisi, arıtılmamış atık suları rutin olarak doğrudan yerel kanallara deşarj ediyor.

Gündoğdu’nun çalışmaları, bu tesislerin hemen aşağısındaki suda mikroplastik yoğunluğunun, yukarısına kıyasla 132 kata kadar yüksek olduğunu ortaya koyuyor. Atık su analizleri, içinde sıklıkla tüketim ürünlerinden gelen plastiklerin bulunduğunu gösteriyor; parçacıkların biçimi ise bunların sıradan çöpten değil, büyük olasılıkla sanayi deşarjından geldiğine işaret ediyor.

“Bu kirli atık suyu kanallara boşaltıyorlar ve çiftçiler de bu kanalı sulama kaynağı olarak kullanıyor,” ifadelerini Turkey recap’e aktaran Gündoğdu ekliyor: “Gıda sistemine taşınan tüm bu kirliliği bir düşünün.”

Araştırması, bu suyla sulanan tarım toprağının çok daha yüksek düzeyde mikroplastik içerdiğini ortaya koydu. Bu durum, yerel tarım arazilerinin verimliliğini ciddi biçimde tehdit ediyor.

Zamanla bu toksik kimyasallar ürünlerin yenilebilir kısımlarında da birikebiliyor; böylece insanlara ve yaban hayatına ulaşabiliyor. Mikroplastik tüketimi ise kanser, kalp krizi, üreme sorunları ve daha birçok sağlık problemiyle ilişkilendiriliyor.

Mersin Çevre ve Doğa Derneği Başkanı Sabahat Aslan, atıkların büyük bir kısmının Adana’nın ilçelerinde ya da geri dönüşüm tesislerinin içinde yakıldığını belirtti. Aslan, bu tesislerden çıkan toksik dumanın çevre mahallelere yayıldığını ve bu bölgelerde solunum yolu hastalıkları ile kanser vakalarında artış görüldüğünü de sözlerine ekledi.

Aslan, “Bu geri dönüşüm mahallesinde yaşayan bir arkadaşımız, tesisler açıldıktan sonra kanser oldu,” dedi.

Türkiye’de son beş yılda plastik geri dönüşüm tesislerinde yaklaşık 200 yangın ihbarı yapıldı ve bunların 15 ila 20’si Adana’da gerçekleşti. Yerel çevre örgütleri, bu sıklığın münferit olaylardan çok, atık bertaraf yöntemine dair sistematik bir örüntüye işaret ettiğini iddia ediyor.

Seyhan ve Ceyhan nehirleri üzerinden Akdeniz’e taşınan plastik atık, toplam girişin yaklaşık onda birine karşılık geliyor. Karataş Su Ürünleri Kooperatifi Başkanı Celal Safsoylu’ya göre, komşu ülkelerden çöp taşıyan deniz akıntılarıyla birleşen bu kirlilik, yerel balık stoklarına ağır bir darbe vurdu.

“Birçok tür yok olma tehlikesiyle karşı karşıya,” sözlerini Turkey recap’e aktaran Safsoylu, çöplerin büyük bir kısmının deniz tabanında birikerek dip balıklarına büyük zarar verdiğine de dikkat çekiyor: “Bu durum özellikle gümüş balığı, kırmızı mercan ve dil balığı gibi türleri ciddi şekilde etkiliyor.”

Büyüyen atık dalgasıyla ve bunun sonucunda yaşanan gelir kaybıyla mücadele etmek amacıyla yakın zamanda belediye destekli bir programın hayata geçirildiğini belirten Safsoylu, bu kapsamda balıkçılara ağlarına takılan plastik atıklar için ödeme yapıldığına dikkat çekiyor.

Temel nedenler

Gündoğdu, yasa dışı plastik atık bertarafının kasıtlı olduğunu düşünüyor. Türkiye’deki birçok geri dönüşüm tesisi, daha kârlı Avrupa atıklarının akışı nedeniyle kapasitesinin üzerinde çalışıyor ve daha çevre dostu geri dönüşüm yöntemleri maliyetli. Daha sıkı prosedürlerin ise atık ithalatçılarının kârını azaltacağını belirtiyor.

“Kâr marjları yüzünden yerli kaynaklardan atık almayı bıraktılar,” diyen Gündoğdu, İngiltere dahil Avrupa’daki firmaların, bu ihracatlar geri dönüşüm kapsamında sübvanse edildiği için tüm nakliye ve gümrük masraflarını karşıladığını ifade ediyor.

EIA hukuk ve politika uzmanı Amy Youngman ise bu firmaların ödemelerini döviz üzerinden yaptığını ve Avrupa’dan gelen atığın daha temiz ve kolay işlenebilir kabul edildiğini ifade ediyor.

Güncel veriler, Türkiye’nin işleme kapasitesinin üstünde plastik atık ithal ettiğini gösteriyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı verilerine göre, ülkede şu anda plastik atık işleme kapasitesine sahip yaklaşık 1.263 tesis bulunuyor ve toplam geri dönüşüm hacmi 1,125 milyon tonu buluyor.

Aynı veriler, Türkiye’nin yıllık toplam plastik atık ithalatının yaklaşık 1,3 milyon tona ulaştığını gösteriyor; üstelik bu miktar, yurt içinde üretilen 3,3 milyon ton atığa ek olarak ülkeye giriyor.

Hükümet atık yükünü azaltmak için adımlar atıyor; bunların başında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın eşi Emine Erdoğan öncülüğünde 2017’de başlatılan Sıfır Atık Projesi geliyor. Yetkililer, bu girişimin başlamasından bu yana atık geri kazanım oranının yaklaşık üç kat artarak yüzde 37,5’e ulaştığını belirtiyor.

Yasa dışı plastik ticareti

Türkiye, artan atık girişinin yanı sıra plastik atıkların yasa dışı ticaretiyle mücadele etmekte de zorlanıyor.

Youngman, Turkey recap’e yaptığı değerlendirmede, “[Türk hükümeti], Adana bölgesindeki belirli toplulukları bir bakıma feda ediyor; bunu da kendisini tüm bu atığı kabul edebilen bir ülke olarak tanıtmak için yapıyor,” dedi.

Gümrük denetimleri genellikle ciddi biçimde kaynak yetersizliği çekiyor ve sevkiyatların yalnızca küçük bir kısmını inceliyor; ihracatçılar ise çoğu zaman sıradan, geri dönüştürülemez çöpü mevzuatı atlatmak için gizliyor.

Youngman, “Konteynerlerin ön kısmına temiz plastik atıkların yüklendiğini, arkasında ise karışık evsel atıkların yer aldığını görüyoruz. Burada kasıtlı bir usulsüzlük var,” dedi. Konteynerler tesadüfen açılmadıkça veya 'kirli bebek bezi gibi' kokmadıkça, Avrupa’dan gelen tonlarca geri dönüştürülemez atığın her yıl gözden kaçtığını ifade ediyor.

Geçtiğimiz ay İngiliz bir şirket; görünüşe göre Fransa menşeli çöpler, hijyen ürünleri ve bebek bezleri gibi evsel atıklarla kontamine olmuş plastik içerikli üç sevkiyatı Türkiye’ye yasa dışı yollarla ihraç etmeye çalışmaktan yargılandı. Şirketin resmi belgelerde, bu sevkiyatların “Yeşil Liste” atığı olarak da bilinen temiz plastik içerdiğini beyan ettiği belirlendi.

Mayıs ayında Adana’daki geri dönüşüm bölgesine yakın çeşitli döküm sahalarını ziyaret eden Turkey recap, yakılmış ya da su yollarına bırakılmış çeşitli kontamine plastik atıklar tespit etti. Bu atıkların yerel tesislerden mi kaynaklandığı yoksa ithal çöp mü olduğu ise belirlenemedi.

İletişim Başkanlığı’nın 2025 tarihli açıklamasına göre, ithal atıklar gümrükten tesise kadar titizlikle takip ediliyor. Açıklamada, Ocak 2021–Şubat 2025 döneminde atık bertaraf ve geri dönüşüm tesislerine yaklaşık 30 bin denetim yapıldığı; bu kapsamda 227 tesisin faaliyetinin durdurulduğu ve toplam 913 milyon TL idari para cezası uygulandığı belirtildi.

Yükselen plastik fiyatları

Türkiye, Kasım ayında Antalya’da düzenlenecek COP31 zirvesi öncesinde çevre politikalarını ön plana çıkarırken, İran savaşından kaynaklanan nakliye ve tedarik kısıtları plastik atık yönetiminin maliyet yapısını değiştiriyor.

Bu yıl yaşanan en dikkat çekici gelişmelerden biri, işlenmemiş plastik fiyatlarındaki sıçrayış oldu. Hürmüz Boğazı’nın kapanması; tamamı petrol ve doğal gazdan üretilen plastiğin üretimi, satışı ve taşınmasında ciddi sarsıntılara yol açtı. Bu durum, geri dönüştürülmüş plastiklerin ve alternatif malzemelerin daha elverişli ekonomik koşullardan yararlanabileceği yönünde beklentileri artırdı.

Geri Dönüşüm İşçileri Derneği Başkanı Ali Mendillioğlu, “Avrupa bakış açısını değiştirmeye başladı. Maliyetler nedeniyle, eskiden atık olarak görülen plastik artık hammadde olarak kabul ediliyor,” dedi.

Gündoğdu ise bu konuya daha şüpheci yaklaşıyor. Dünya çapındaki tüm plastik atıkların şimdiye kadar yalnızca yaklaşık %9’unun geri dönüştürülebildiğini; bunun da genellikle kullanım alanı sınırlı, daha zayıf ve düşük kaliteli malzemelere dönüştürüldüğünü savunuyor.

Gündoğdu ekliyor: “Avrupa’nın Türkiye’nin kendi döngüsel geri dönüşüm endüstrisini beslediğini iddia ettiklerini söylüyorlar. Ancak plastik geri dönüşüm aslında döngüsel bir süreç değil. Bu toksik bir iş. Plastiği geri dönüştürdüğünüzde, ortaya çıkan materyal orijinalinden bile daha toksik hale geliyor.”

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu makale, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı rapor serisinin bir parçası olup, hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

SOMA — Türkiye’de neredeyse hangi şehre baksanız, çok geçmeden doğanın bağrında açılmış derin yaralarla karşılaşırsınız. İnşaat sektörüne kireçtaşı, mermer ve çakıl sağlamak için tepeler, vadiler ve kanyonlar hoyratça oyuluyor. Anadolu’nun en simgesel doğal alanları ise altın ve nadir toprak elementleri uğruna, geride zehirli atıklar bırakan devasa maden ocaklarına dönüşüyor.

Geçtiğimiz yıl maden mevzuatında yapılan kapsamlı düzenlemelerin ardından, bu tür manzaraların Türkiye genelinde yayılması bekleniyor. Daha önce koruma altında bulunan ormanlar, tarım arazileri ve köyler şirketlerin madencilik faaliyetlerine açılmış durumda.

Ankara’daki yetkililer, bu hamlenin yabancı sermayeyi çekmek, ihracatı artırmak ve durağanlaşan ekonomiyi canlandırmak için gerekli olduğunu savunuyor. Ancak çevreciler ve aktivistler, sürdürülebilir olmayan madenciliğin önünün açıldığı ve bunun Türkiye’nin doğal alanları ile kırsal geçim kaynaklarına ciddi zarar verebileceği konusunda uyarıyor.

“2050’ye kadar bu hızla gidersek, Türkiye’nin madenleri çok büyük oranda zaten yok edilmiş olacak,” diyen Polen Ekoloji Kolektifi’nden araştırmacı Levent Büyükbozkırlı ekliyor: “Köylerin yaşam bilgisini, geçim ekonomisini yok ediyorsunuz. Tamir edilemeyecek, geri dönülemeyecek büyük zararlar veriyorsunuz. Sadece doğa da değil, coğrafyayı yok ediyorsunuz.”

Toprağın altındaki servet

Türkiye, dünyanın en fazla mineral çeşitliliğine sahip ülkeleri arasında yer alıyor. Bazı jeolojik araştırmalar, toprak altında hâlâ 3,5 trilyon dolarlık maden rezervi bulunduğunu tahmin ediyor. Turkey recap’in hükümet verilerine dayanarak yaptığı hesaplamalara göre bu potansiyeli değerlendirmek amacıyla 2024’ten bu yana 1,4 milyon hektarı aşkın arazi maden ihalelerine açıldı.

Kıbrıs adasının 1,5 katı büyüklüğüne ulaşan bu alana, yasadışı veya ihalesiz yürütülen sayısız maden operasyonu ise dahil değil. Büyükbozkırlı, şirketlerin bu arazinin yaklaşık yarısı için şimdiden maden ruhsatı satın aldığını Turkey Recap’e aktardı.

Bu ihaleler, çevre mevzuatını törpüleyen ve karar alma yetkisini cumhurbaşkanlığında merkezileştirerek madencilik faaliyetlerini hızlandıran tartışmalı 2025 yasası ve süregelen düzenlemelerin ardından hayata geçti.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, Kasım 2025’teki bütçe görüşmelerinde, “TBMM bu yıl tarihi bir madencilik kanununu geçirdi. Kanunu kurgularken yatırımları cazip hale getirmemiz lazım dedik” sözleriyle reformu savundu.

Sektör temsilcilerine göre bu reformlar maden ihracatını hızlandırıyor. 2026’da 10 milyar doları aşması beklenen ihracat rakamı, 2024 seviyesinin neredeyse iki katına karşılık geliyor. Bu büyüme, enerji ve maden ithalatının yaklaşık yüzde 40’ını oluşturduğu kronikleşen dış ticaret açığını daraltmaya yardımcı olabilir.

Türkiye bu vizyonla, yıllık altın üretimini 28 tondan 100 tona yükseltmeyi amaçlıyor. Bayraktar, hedeflenen bu üç katlık artışın ‘insan sağlığı ve çevreden taviz vermeden’ hayata geçirileceğini vurguladı. Türkiye ayrıca; elektrikli araçlar, savunma sanayii ve temiz enerji için kritik öneme sahip nadir toprak elementlerinde de ana üreticilerden biri olma niyetinde. Ancak bazı çevreler bu beklentilere temkinli yaklaşıyor.

Ekonomist Mustafa Sönmez, Turkey Recap’e yaptığı değerlendirmede nadir element iddialarına şüpheyle yaklaşarak şunları söylüyor: “Nadir element bir şehir efsanesi. Böyle bir şey olsa niye bugüne kadar beklenilsin? Özetle ortada kuru gürültüden fazla bir şey yok; madencilik adı altında doğaya verilen büyük bir zarar var. Onlar da zaten inşaat için taş ve mermer ağırlıklı.”

Çevresel tehditler

Bu yıl ihaleye açılan maden sahalarının neredeyse tamamı taş ocakları ve metalik cevher faaliyetlerine ayrılmış durumda. Altın ve nadir toprak elementlerini de içeren yaklaşık 500 IV. Grup maden ruhsatı 2026’da satışa çıkarıldı. İhale edilen bu ruhsatlar, toplamda neredeyse İstanbul’un yüzölçümü büyüklüğünde bir alanı kapsıyor.

IV. Grup maden sahaları, Türkiye’nin en değerli rezervlerini barındırıyor; ancak bunun bedeli ağır. Çıkarım süreci; yoğun su tüketimi, açık ocak işletmeciliği ve toksik çamurun depolandığı atık havuzlarını gerektiriyor. Üstelik düşük tenörlü cevherden altın elde etmek için en yaygın yöntem siyanür kullanımı.

Bağımsız Maden-İş Sendikası temsilcisi Başaran Aksu, Turkey Recap’e yaptığı açıklamada, “Siyanür kullanılan bir maden; çevre, doğa ve bölgede yaşayan her canlı için çok ciddi bir yaşamsal tehlike arz ediyor,” dedi. Aksu, bu risklerin Türkiye’nin yetersiz iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı ile çevre denetimlerindeki boşluklar nedeniyle daha da katlandığını vurguladı.

2024 yılında Erzincan’ın İliç ilçesindeki bir altın madeninde liç yığını kayması sonucu dokuz işçi hayatını kaybetti ve tahminen 10 milyon metreküp siyanürlü toprak Fırat Nehri’nin bir koluna karıştı. Oysa faciadan yalnızca birkaç ay önce bölgede yapılan rutin devlet denetiminde hiçbir sorun saptanmamıştı.

Satışa çıkarılan parsellerin büyük bölümü nehirlerin, tarım arazilerinin, meraların ve zeytin bahçelerinin üzerinde yer alıyor. Maden parsellerinin birçoğu büyük yerleşim alanlarının hemen yanı başında bulunurken, doğrudan bu bölgelerin içinde kalan pek çok köy ise yakın gelecekte kamulaştırmayla yüz yüze gelebilir.

Kaz Dağları’nda Türkiye’nin önde gelen altın ihracatçılarından Ahlatcı Holding, geçen ay yaklaşık 3 bin futbol sahası büyüklüğünde bir alan için maden ruhsatı edindi. Holding, yeğeni AKP Çorum milletvekili Yusuf Ahlatcı olan Ahmet Ahlatcı’ya ait.

Kaz Dağları eşsiz doğal güzelliğiyle tanınmasının yanı sıra Homeros’un İlyada destanında Zeus ve diğer tanrıların, hemen yakındaki Çanakkale ilinde gerçekleşen Truva Savaşı’nı izlediği yer olarak da geçiyor.

Yusuf Ahlatcı, koruma altındaki alanları madenciliğe açan yasa teklifine oy veren milletvekilleri arasında yer aldı. Bu yeni yasa, Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) sürecini olumlu sonuç verecek biçimde yönlendirerek sistemi daha da işlevsiz kıldı.

Çevre avukatı Arif Ali Cangı, Turkey Recap’e yaptığı değerlendirmede, “Mevcut madencilik politikasının sürdürülebilir olmayacağını düşünüyorum. Zira denetimsiz, hoyratça verilen izinlerle her yer madenciliğe açılıyor” dedi.

Öte yandan Levent Büyükbozkırlı, bu maden girişimlerini yargı yoluyla durdurmanın da giderek zorlaştığını vurguluyor:

Büyükbozkırlı, hukuki mücadelenin geldiği noktayı şu sözlerle özetliyor: “Büyük oranda kazandığımız davaları bile artık kaybetmeye başladık. Önce kazanıyoruz, sonra temyize gidiyorlar. Bir şekilde arkadan dolaşıp kararları bypass ediyorlar. Sistem, bu engelleri aşmak için bir sürü yeni mekanizma geliştirdi.”

Buna madenleri ÇED zorunluluğundan tamamen muaf tutan bir boşluk da dahil; bu düzenleme şirketlerin gerekli bilimsel değerlendirme yapılmadan faaliyete geçmesinin önünü açıyor. Polen Ekoloji Kolektifi’nin verilerine göre Türkiye’deki madenlerin büyük çoğunluğu ÇED belgesine sahip değil.

Polen Ekoloji Kolektifi’nden araştırmacı Derya Sever, Turkey Recap’e yaptığı değerlendirmede, “Projeler hiçbir şekilde bu değerlendirme sürecine dahil edilmiyor. Böyle olunca hem süreç hızlanıyor hem de halkın demokratik katılımı ve bilimsel etkiler göz önüne alınmadan projeye başlanıyor.”

Geçen ay İletişim Başkanlığı Dezenformasyonla Mücadele Merkezi, geniş arazilerin maden faaliyetleri için ruhsatlandırıldığı iddiaların reddetti. Yapılan açıklamada, madencilik faaliyetlerinin ülke yüzölçümünün yalnızca yüzde 0,18’ini kapsadığı ve tüm çalışmaların “önce insan, sonra çevre, sonra katma değerli madencilik” ilkesiyle yürütüldüğü savunuldu.

Sendika temsilcisi Aksu ise lisansların kağıt üstünde kaldığını belirterek sahada henüz büyük bir hareketlilik olmadığını şu sözlerle ifade etti: “Şu an yoğun bir ruhsatlandırma var ama pratik olarak bu düzeyde bir yatırım veya faaliyet yok. Sondaj yapılması, üretim tesislerinin kurulması ve yatırımların hayata geçirilmesi gibi adımlar henüz çok sınırlı.”

Sahadaki yansımalar: Soma

Madenciliğin bedelini en iyi bilen yerlerden biri Soma. Ege kıyılarına yakın tepelerin arasına kurulu bu ilçe, bir zamanlar dünyaca ünlü tütün tarlalarıyla tanınıyordu.

Tıpkı kendisinden önceki kuşaklar gibi bir tütün çiftçisi olmayı planlayan Süleyman Çetin, o yılları, “O zamanlar madene gitmek istemiyordu kimse,” sözleriyle anımsıyor. Ancak 2000’lerin başında ithal tütün harmanları piyasaya hâkim olup kömür ocakları da özelleştirilince, Çetin de bölgedeki pek çok erkek gibi madenden başka bir çıkış yolu bulamamış.

Bugün 40 yaşında olan Çetin, içine itildikleri bu süreci Turkey Recap’e şu sözlerle özetliyor: “Çiftçinin malı para etmeyince, emeği değerlendirilmeyince, para kazanamayınca sistem bizi madene yönlendirdi. Sistematik olarak madenci olduk.” Çetin artık tarla sürmek yerine, yerin metrelerce altında 35 tonluk devasa bir makineyle 6 metre genişliğinde kömür blokları kesiyor.

“Çetin’in Soma’nın geleceğine dair umudu oldukça az. Bölge halkının aktardığına göre, yakındaki termik santralde yakılan kömürden çıkan zehirli küller tarım arazilerini mahvederken, kanser vakalarının da artmasına neden oluyor. Bölge hastanesi ise emekli işçilerin yakasını bırakmayan solunum yolu hastalıklarını tedavi edecek uzman hekim kadrosundan yoksun.”

Kısa süre önce emekli olan madenci Durmuş Olgunsoy, “Pnömokonyoz gibi madenci hastalıklarımız var” diyor ve ekliyor: “Ama şu ana kadar benim bildiğim, resmî olarak tanısı konmuş bir meslek hastalığımız yok.” Olgunsoy, bu hayati durumun çoğu zaman sıradan bir “akciğer sorunu” olarak geçiştirildiğine de dikkat çekiyor.

Üstelik bölgedeki kömür rezervleri de yavaş yavaş tükeniyor. Eskiden madenciler ocağa ulaşmak için yer altı tünellerinde sadece 500 metre yürürken, bugün bu mesafe 3 ila 5 kilometreye kadar çıkmış durumda. Yerin dibine doğru inildikçe iş hem daha hantallaşıyor hem de tehlike boyutu katlanıyor; her saat tonlarca yeraltı suyu pompalanmak zorunda kalırken, derinlikle birlikte ölümcül metan gazı seviyeleri de tırmanıyor.

Bölgedeki en büyük felaket ise 2014 yılında yaşandı.13 Mayıs günü Soma’daki Eynez kömür madeninde çıkan yangın nedeniyle yüzlerce işçi yer altında mahsur kaldı. Aslında o gün o vardiyada olması gereken Olgunsoy, şans eseri bir gün önce izin almıştı. “Saat 14.30 sularında haberi alır almaz maden ocağına koştum,” diyor Olgunsoy. “Gittiğimde tam bir kaos vardı, bacalardan dumanlar yükseliyordu.”

Yaşanan dehşeti şu sözlerle anlatmaya devam ediyor: “Dumanın ulaşmadığı bölgelerdeki arkadaşlarımızı hemen tahliye ettik. Ancak dumanlı bölgedekilere bir türlü ulaşamadık. Yer altıyla telefon üzerinden irtibat kurmaya çalıştık ama nafile. Akşamüstü maskelerle içeri girebildik; arkadaşlarımızın cansız bedenleriyle karşılaştık orada... Yaşayan birilerini bulabilmek umuduyla cenazeleri bırakıp aramaya devam ettik.”

O gün yer altında 301 madenci can verdi. Facia, Türkiye’de kurumsal ihmal ile denetimsizliğin sembolüne dönüştü. Yaşananların ardından sokaklara dökülen ve “Kaza Değil, Cinayet” pankartları taşıyan kitleler sert polis müdahalesiyle, gaz bombası ve tazyikli suyla durdurulmaya çalışıldı. Aradan geçen yılların ardından, Mart 2026’da ise faciadan sorumlu tutulan kamu görevlilerinin yargılandığı dava zamanaşımı nedeniyle düşürüldü.

Soma’da da yeni parseller ruhsatlandırmaya açıldı ve genişleme çalışmaları sürüyor. Ancak Olgunsoy’a göre çalışma koşulları hâlâ iyileşmiş değil; şirketler yalnızca kâr peşinde koşuyor ve işçilik maliyetlerini her yerde kısmaya çalışıyor.

Olgunsoy, maden şirketlerinin çalışma koşullarını iyileştirmek yerine sadece kâr odaklı hareket ettiğini şu sözlerle dile getiriyor: “Yeni sahaları alan şirketler, ‘Bu iki asgari ücret ve işçilik maliyetleri bize çok ağır geliyor’ diyerek bunu düşürmeye çalışıyorlar. Amaçları, minimum işçi çalıştırıp daha fazla kâr etmek.”

Soma faciasının ardından yürürlüğe giren yasa, yer altındaki madencilere en az iki net asgari ücret tutarında maaş güvencesi tanımıştı. Ne var ki bu ücretler pratikte sık sık gecikiyor ya da hiç ödenmiyor. Ödenmeyen maaşlar nedeniyle geçen ay gerçekleştirilen ve son yılların en büyük madenci yürüyüşlerinden biri olan protestolarda gözaltına alınan Aksu, sahadaki durumu şu sözlerle özetliyor: “Zaten sorunsuz çalışan tek bir maden işletmesi bile yok gibi.”

“Üretmekten dolayı mesleğimi çok seviyordum,” diyen Olgunsoy ise ekliyor: “Devlete destek olduğumuzu bildiğimiz için kendimizle gurur duyuyoruz, mesleğimizle gurur duyuyoruz. Daha güzel şartlarda olabilirdik ama işte devletin bize verdiği değer bu kadarmış öyle diyelim.”

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu makale, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı rapor serisinin bir parçası olup, hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.