SEFERİHİSAR - Ege kıyısındaki Orhanlı köyü, 2025 yazına kadar çam kaplı yamaçları ve asırlık zeytinlikleriyle bilinirdi. Ardından, bölgeyi bir orman yangını kasıp kavurdu.

İddiaya göre yangın, yakındaki bir zeytinlikten geçen elektrik nakil hatlarındaki kısa devrenin kuru otlara kıvılcım sıçratmasıyla başladı. Şiddetli rüzgârın da etkisiyle alevler hızla Orhanlı’ya doğru yayıldı.

50’li yaşlarında, küçük ölçekli tarımla uğraşan Emine Yörük, tepelerden yükselen ilk dumanı gördüğünde eşi Osman ile kahve içiyordu. Yangının tepe sırtında kalacağını umdular ancak dakikalar içinde kendilerini ateş çemberinin ortasında buldular. Herkesi panik sardı. Osman, tavukları ve keçileri kurtarmak için alevlerin arasına dalarken Emine’ye kaçmasını söyledi.

“Yanıp yanmadığım umurumda bile değildi,” diyor Osman. “Onlara bir şey olsaydı, zaten yaşamak istemezdim.”

Alevlerin içine defalarca girip çıktı ama nafileydi. Sıcaklık, ayağındaki çizmeleri eritmeye başlamıştı.

“Oğlum, ‘Baba, zaten yandın! Yeter artık, çık oradan!’ diye bağırdı.” diye anlatıyor Osman. “Sonra gaz tüpleri patlamaya başladı. Peş peşe patlamalar... Oğluma, ‘Hayvanlar yanıyor’ dedim. Elimden ne gelirdi ki? Çaresizdim.”

Şans eseri o gün Orhanlı’da can kaybı yaşanmadı. Yörük ailesinin haberi yoktu ama komşuları, alevler yaklaşmadan hemen önce keçileri güvenli bir yere almıştı. Yine de yangın, Osman ve ailesinde derin yaralar bıraktı. Osman aylarca süren bir tedavi sürecinden geçti; alevler vücudunu kavurmuş, duman ciğerlerini kapkara etmişti.

Yangın, bölgenin doğal yapısını da değiştirdi. Pek çok zeytinlik küle döndü; çıplak kalan tepeler yıkıcı sel baskınlarına davetiye çıkarmaya başladı. Şimdilerde rüzgâr her uğuldadığında Osman ve Emine, yangın geri geldi korkusuyla irkiliyor.

İklim değişikliği ve insan faaliyetlerinin ormanlık alanlara yayılmasıyla körüklenen bu süreçte Orhanlı, Türkiye’de giderek sıklaşan ve daha yıkıcı hale gelen orman yangınlarının vurduğu sayısız köyden yalnızca biri. Turkey recap’in Avrupa Orman Yangını Bilgi Sistemi (EFFIS) verilerine dayanarak yaptığı hesaplamalara göre, 2016 ile 2026 yılları arasında Türkiye’de 1 milyon hektardan fazla alan kül oldu; bu da neredeyse Lübnan büyüklüğünde bir alana denk geliyor.

Orman yangınları her yaz manşetlere taşınsa da, alevleri söndürmek felaketten etkilenen tarımla geçinen köyler için yolun yalnızca başlangıcı. Köylüler, vadedilen devlet desteğinin gelmemesinin, toparlanma süreçlerini ciddi biçimde zorlaştırdığını söylüyorlar.

Aksayan yeniden inşa süreci

Gözlerini çoraklaşan yamaçlara diken Orhanlı Köyü Muhtarı Abdurrahim Ener, yangının bilançosunu şöyle özetliyor: Yaklaşık 1.400 dekar tarım arazisi, 20 bin fidan ve 20 ev.

Felaketin hemen ardından İçişleri Bakanlığı bölgeyi afet bölgesi ilan ederek acil yardımın önünü açtı ve uzun vadeli devlet desteğini güvence altına aldı.

Ener; su depoları, hayvan yemi ve yedek kovanlar gibi acil yardım malzemelerinin hızla ulaştırıldığını belirtiyor. İlçe Tarım Müdürlüğü yetkililerinin de hasar tespiti yapmak ve sigortası olup olmadığına bakılmaksızın her çiftçiye ödenecek tazminatı belirlemek üzere vakit kaybetmeden sahaya geldiğini ekliyor.

“Yetkililer bir liste yaptı: ‘Ahmet’in şu kadar arazisi yandı, şu kadar fidanı kül oldu, bu kadar para ödenmesi gerek’ diye belirttiler,” diyor Ener Turkey recap’e. Ancak bu mali desteğin hiçbir zaman gelmediğini söyleyen Ener, toparlanma çabalarının ciddi biçimde sekteye uğradığını vurguluyor:

“Vatandaş hâlâ her gün bununla mücadele ediyor. Yangın, alevler söndüğünde bir haftada bitip gitmiyor.”

Hâlen yangının sonuçlarıyla mücadele edenlerden biri de 68 yaşındaki emekli Mehmet Gürcan. Gürcan, yüzlerce zeytin ağacı, asmaları ve sebzeleriyle dolu çiftliklerine bakmak için birkaç yıl önce eşiyle birlikte Orhanlı’ya dönmüş. Bir gün işleri devralıp dedeleriyle ninelerinin diktiği ağaçların zeytinini toplamaları umuduyla iki torunlarını da yanlarına almışlar.

Bu hayal şimdi küle döndü. Çift, kovalarla su taşıyarak evlerini alevlerden korumayı başardı ancak bahçelerini kurtaramadı. Gürcan, “O zeytin ağaçları içimi yaktı,” diyor. “Tam zeytinleri hasat edecekken yandılar. Şimdi her şeye sıfırdan başlamamız gerekiyor; tabii gücümüz yeterse.”

Gürcan, mütevazı emekli maaşıyla geçindikleri için ağaçları ve asmaları yeniden dikemediklerini söylüyor; ailelerinin de yardım edecek durumu yok. Kaymakamlık başta 5 bin liralık bir afet yardımı yapmış; ancak İlçe Tarım Müdürlüğü’nün hasar tespit raporunda yer alan ağaç başına yaklaşık 1.000 liralık ödeme hiçbir zaman hesaplara yatmamış.

Sorunları bununla da bitmiyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı denetçilerinin, yalnızca evin bitişiğindeki konteyner yanmış olmasına rağmen evlerini “ağır hasarlı” olarak kaydettiğini anlatan Gürcan, yapının yıkım kararına karşı dava açmak zorunda kalmış. Bu durum Gürcan’ın umudunu iyiden iyiye kırmış:

“Büyük ihtimalle İzmir’e geri döneceğiz,” diye iç çekiyor.

İklim afeti sigortası

Türkiye’nin kırsal bölgelerini tehdit eden yangın riski giderek artmasına rağmen, küçük ölçekli çiftçilerin yalnızca küçük bir bölümü devlet destekli tarım sigortası olan TARSİM kapsamında.

İzmir Ziraat Mühendisleri Odası Başkanı Hakan Çakıcı, birçok üreticinin Çiftçi Kayıt Sistemi’ne (ÇKS) kaydolmak için gereken resmi tapulara sahip olmadığı için sisteme dahil olamadığını belirtiyor. Çakıcı, prim tutarlarının da çoğunlukla bir engel teşkil ettiğine dikkat çekiyor: “Büyük ölçekli tarım yapılmadığında, insanlar TARSİM primini ödemeyi bile çok pahalı buluyor.”

Turkey recap’in görüştüğü çiftçilerin çoğu ÇKS’ye kayıtlı olsa da, yüksek maliyetleri gerekçe göstererek hiçbiri ürünleri için yangın sigortası yaptırmamış.

Türkiye Sigorta Birliği (TSB) Genel Sekreter Yardımcısı Atilla Oksay, tarım sigortasındaki eksikliklerin yanı sıra, Türkiye’deki konutların yalnızca yaklaşık beşte birinin yangına karşı sigortalı olduğunu ve kırsal alanlarda bu oranın daha da düştüğünü belirtiyor:

“Yangından etkilenen köylerdeki tüm yapıların sigortasız olduğunu söylemek doğru olmasa da, kırsal konutlarda sigortalılık oranının kentlere göre daha düşük olduğu biliniyor,” diyor Oksay. İklim kaynaklı afet riskleri arttıkça, sigorta kapsamını genişletmenin her zamankinden daha önemli hale geldiğini ekliyor.

Hükümet bu doğrultuda, ağırlıklı olarak depremi kapsayan Doğal Afet Sigortaları Kurumu’nu (DASK) elden geçirmeye ve orman yangınları ile ani seller gibi iklim kaynaklı afetleri de içine alan çoklu risk poliçesine dönüştürmeye çalışıyor. ZAS (Zorunlu Afet Sigortası) olarak bilinen yeni sistemin, çoğunlukla DASK kapsamı dışında kalan kırsal yerleşimleri de daha etkin şekilde içermesi hedefleniyor.

Yeni sigorta sisteminin ilk etapta 2025 yılı başında devreye girmesi planlanıyordu ancak henüz yürürlüğe girmiş değil. Sigorta sektörü temsilcileri, yeni çerçevenin Antalya’da düzenlenecek COP31 İklim Zirvesi sırasında duyurulmasını umuyor.

Ağaçlandırma çalışmaları

Muhtar Ener, ödemelerdeki tıkanıklığın yanı sıra Orhanlı’da yürütülen plansız ağaçlandırma çalışmalarından duyduğu rahatsızlığı da dile getiriyor.

Daha önce alevlerin tepelerden köye nasıl indiğine bizzat şahit olan Ener, afetin hemen ardından bölgeyi ziyaret eden yetkililere gelecekteki yangınların köye ulaşmasını önleyecek bir tampon bölge oluşturulması çağrısında bulunmuş; ayrıca bölgenin nektarlı ağaç ve bitkilerle ağaçlandırılması için çok sayıda dilekçe vermiş.

Böyle bir “bal ormanı”nın hem afetten zarar gören arıcılara fayda sağlayacağını hem de kolayca alev alan kızılçama kıyasla yangına çok daha dayanıklı olacağını belirtiyor. Ancak talepleri karşılıksız kalmış.

“Devlet buralara yine çam dikiyor,” diyor Ener Turkey recap’e. “Kimi yere tohum saçtılar, kimi yere teras yaptılar.”

Kullanılan ağır iş makinelerinin Orhanlı’nın ana içme suyu hattını defalarca kopardığını; çıplak yamaçlara saçılan tohumların ise kışın yağan şiddetli yağmurlar ve köydeki bazı hayvanların da telef olmasına yol açan sellerle akıp gittiğini söylüyor:

“Biz çiftçiler hep bir sonraki yıla umut bağlarız; ‘Bu yıl olmadı ama seneye olur’ deriz,” diyor Ener. “Ama işler böyle gitmeye devam ederse, sonunda insanlar pes edecek.”

İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa Orman Fakültesi Toprak İlmi ve Ekoloji Anabilim Dalı Başkanı Doğanay Tolunay, bu aceleye getirilmiş yeniden ağaçlandırma çabalarının ardında, yanan alanların otel veya lüks tatil köyü projeleri için imara açılacağı yönündeki toplumsal şüpheyi yatıştırma arzusunun yattığını belirtiyor:

“Biraz da kamuoyu tepkisini dindirmek, toprağı hemen işleyip ‘Bakın, fidan dikiyoruz’ diyebilmek için bu yola başvuruluyor gibi görünüyor.” diyor. “Oysa bu doğru bir yaklaşım değil. Fidan dikimi ciddi bir planlama gerektirir. Ne yapılması gerektiği; bölgeye, ağaç türüne ve orada var olan orman tipine göre belirlenir.”

Tolunay, gelecekteki yangınları önlemek için yangının tek bir orman hattı boyunca tüm yamaca yayılmasını önleyecek şekilde; farklı ağaç türleri, yaşları ve arazi kullanım biçimlerinden oluşan mozaik bir yapı kurulmasını savunuyor:

“Örneğin, ağaçlar sık olduğu için genç bir ormanda yangın çok kolay ve hızlı ilerler. Ancak yaşlı bir ormana ulaştığında yangının hızı ve şiddeti düşer,” diyor Tolunay. “Bu da uçakla, helikopterle veya karadan yapılacak müdahaleler için zaman kazandırır.”

“Orman kentlileri”

Tolunay, yalnızca yangın söndürme kapasitesini artırmanın yeterli olmadığını, stratejik yeniden ağaçlandırmanın şart olduğunu vurguluyor. Azalan yağışlar ve yükselen sıcaklıklar, bir zamanlar yangın için fazla soğuk veya nemli kabul edilen bölgelere ve mevsimlere alevleri taşımış durumda. Aynı zamanda, ormanlık alanlardaki artan insan faaliyeti yangın çıkma ve yayılma riskini ciddi boyutta tırmandırıyor.

“İklim krizi tek başına yangın çıkarmaz. Bir orman yangınının başlaması için kıvılcım, yanıcı madde ve oksijen gerekir,” diyor Tolunay. “Yangını insanlar çıkarır.”

Ormanlık alanları yeni rüzgâr ve hidroelektrik santrallerine açan yasal düzenlemelerin, orman içinden daha fazla elektrik iletim hattının geçmesine neden olarak tıpkı Orhanlı’da olduğu iddia edilen elektriksel arıza riskini artırdığını ekliyor:

“Son beş yılda, sayısal olarak orman yangınlarının yaklaşık yüzde 4’ü ormanlardaki enerji tesislerinden çıktı. Ancak bu tesisler, toplam yanan orman alanının yüzde 20 ila 22’sinden sorumlu,” diyor Tolunay.

Tolunay, pandemi sonrasında büyük şehirlerden ormanlık ve kırsal alanlara doğru gerçekleşen yoğun göçün de baskıyı artırdığına dikkat çekiyor. Şehirlerden yeni gelenlerin orman yangını riskleri ve alınması gereken önlemler konusunda temel bilgilerden dahi yoksun olduğunu, Orhanlı’nın bağlı olduğu Seferihisar ilçesinin de bunun somut bir örneği olduğunu söylüyor:

“Artık yeni bir ‘orman kentlisi’ profili var.” diyor Tolunay. “Doğayı seven ve doğada yaşayan; ancak doğayla uyum içinde nasıl hareket edeceğini, yangına karşı nasıl önlem alacağını veya hangi faaliyetlerin yangına sebep olabileceğini bilmeyen bir kesim.”

Turkey recap, konuyla ilgili görüş almak için Tarım ve Orman Bakanlığı’na başvurmuş ancak haberin yayımlandığı tarihe kadar herhangi bir yanıt alamamıştır.

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu makale, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı rapor serisinin bir parçası olup, hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

Son olarak New York’taki BM Genel Kurulu’ndaki konuşmasında “Zirvede iklim adaletinin öne çıkarılmasını sağlayacağız” diyen Cumhurbaşkanı ve AK Parti Genel Başkanı Recep Tayyip Erdoğan, Antalya’da yapılacak COP’un 31. Liderler Zirvesi’nde Türkiye’nin dünyamızı korumak üzere iklim kriziyle mücadelesinde ise eşi Emine Erdoğan’ın himayesindeki “Sıfır Atık Hareketi” kampanyasını vurgulamayı tercih etti. Erdoğan, “Eşim Emine Erdoğan’ın 2017’de ‘Dünya Ortak Evimizdir’ diyerek başlattığı Sıfır Atık Hareketi, o günden bugüne küresel bir farkındalık seferberliğine dönüştü. Şurası bir gerçek ki; iklim kriziyle mücadelenin kuşkusuz pek çok yolu vardır. Sıfır Atık Hareketi, tüm bu yolların birleştiği en sağlam köprüdür” diyerek tüm BM ülkelerine de bu harekete destek verme çağrısında bulundu.

Peki Türkiye COP31’in ev sahipliğini nasıl bir süreç sonucunda üstlendi?

Stüdyo recap’in sorularını yanıtlayan TEPAV (Türkiye Ekonomi Politikaları Araştırma Vakfı) Enerji ve İklim Değişikliği Çalışmaları Merkezi Direktörü Dr. Mühdan Sağlam, Türkiye’nin Avustralya ile birlikte COP31’in gündemini belirlediğine işaret ederek, Ekim 2021’de Paris Anlaşması’nın resmileşmesiyle birlikte Ankara’nın iklim değişikliği konusunda etkin rol almaya çalıştığını kaydetti.

Erdoğan’ın da konuşmasında ifade ettiği üzere “iklim adaleti” kavramı itibarıyla Türkiye’nin COP31’e ev sahipliğiyle hem müzakereci hem hakem rolü üstlendiğini vurguladığını belirten Dr. Sağlam, “Peki kimlerin arasında köprü, hakem olmaya çalışıyor Türkiye? Aslında burada COP30’dan Türkiye’ye bir yük kaldı. COP30’da fosil yakıtlardan çıkışı savunan ülkeler ile fosil yakıt üreticisi ülkeler arasında bir gerilim vardı. Fosil yakıt kullanımını azaltacak yaklaşımı zengin ülkeler engellemeye çalıştı. Dolayısıyla burada bir gerilim yaşanacak yeniden ve Türkiye özellikle burada taraflar arasında yeniden müzakere zeminini zorlamaya çalışacak. ‘Türkiye olarak tam da burada adil bir hakem olmak istiyoruz’ ifadesini kullanıyor sıklıkla COP31’in Başkanı ve Bakan Murat Kurum. Bir diğeri ise aslında uygulama meselesi. Her COP buluşmasında ‘Artık teorik çerçevesini oluşturduk ve uygulama aşamasındayız’ deniyor. Ancak bu bir türlü gerçekleşmiyor. Türkiye’nin burada köprü olarak görev yapacağı ve yükü sırtlanacağı bir başka alan da gelişmiş ülkelerle gelişmekte olan ülkelerin sağlayacağı finansal destek ve gelişmekte olan ülkelerin talepleri arasında olacak. Taraflar arasında müzakerelerin sürdürülmesi mümkünse vaat edilen bu finansal desteklerin yerine getirilmesini sağlamak olacak. Dolayısıyla iki açıdan biz Türkiye’yi masada bir hakem olarak göreceğiz” diye konuştu.

Muhalefet COP için ne düşünüyor, AK Parti iktidarının hazırlığını nasıl yorumluyor?

AK Parti iktidarı cephesinde COP31 Başkanlığı’nı Türkiye adına yürüten Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, Türkiye’nin “İklim Uygulama Köprüsü” yaklaşımıyla iklim değişikliği mücadelede “adalet” peşinde olduğunu vurgulamakta. Kurum, New York’ta BM kapsamındaki konuşmasında, “Dünya yeni taahhütler listesinden çok mevcut taahhütlerin somut sonuçlara dönüşmesini bekliyor” diyerek, COP31’in katılımcısı olacak devlet temsilcileriyle özel sektörü ve özellikle finansman kuruluşları sonuç üretmeye odaklanma çağrısında bulundu.

Geçtiğimiz günlerdeki BM Zirvesi kapsamında AK Parti iktidarı, NATO Zirvesi’nin ardından COP31 ev sahipliğiyle uluslararası arenada Türkiye’nin diplomasiyle öne çıktığını vurgulamaktayken, muhalefet ise COP’un esas meselesi olan iklim değişikliğine karşı çevreyi koruma konusunda pek adım atılmadığı görüşünde.

YENİ Parti İstanbul Milletvekili Evrim Rızvanoğlu, öncelikle Türkiye’nin COP31’e ev sahipliği yapmasını gurur verici bulduğunu belirterek, AK Parti’nin adil dönüşümü önceliklendirme açıklamasına karşılık COP kapsamındaki kendi taahhütlerini de hayata geçirmediğini dile getirdi. Örneğin 2021’de Glasgow’da (İskoçya) AK Parti iktidarınca Türkiye adına ormanları koruma amaçlı deklarasyona imza atıldığını anımsatan Rızvanoğlu, aynı AK Parti iktidarının kendi zeytinliklerini, tarım arazisini koruma çabasındaki köylülere maden şirketleri için baskı uyguladığını işaret etti.

Rızvanoğlu, ayrıca COP31’deki zorlu başlığın“iklim finansmanı” olduğunu vurgulayarak ve “COP31’de bir araya gelecek 190’dan fazla ülke için nasıl bir finansman modeli olacak? Neler yapılacak? Hakikaten gelişmiş ülkelerin az gelişmiş ülkelere vereceği finansman fonları, kayıp zarar fonları nasıl olacak? Bakın bir tarafta gerçekten bolca tüketim yapan ve açıkçası sürekli dünyayı kirleten ülkeler, bir tarafta seller, yağmurlar ülkesini, toprağını kaybeden daha az gelişmiş ülkeler” diyerek ana muhalefet partisi olarak bu konudaki gelişmelere de odaklandıklarını açıkladı.

DEM Parti Ekoloji ve Tarımdan Sorumlu Eş Genel Başkan Yardımcısı ve İzmir Milletvekili İbrahim Akın da Halkların İklim Zirvesi’yle COP31’e verilecek mesajları dikkate almak gerektiğini belirterek, AK Parti’nin Türkiye’nin neredeyse yüzde 68 oranında her bölgesinde madencilik ruhsatı verilmişken adil bir iklim sürecinden söz edilemeyeceğini anlattı.

Aynı zamanda TBMM Çevre Komisyonu üyesi Akın, “Bizim ülkemiz bu konuda ev sahipliği yaparken peşinen bu meselelerde en başarılı ülkeler gibi değerlendirilmesi doğru gelse de öyle değil. Maalesef Avustralya ve Türkiye fosil yakıtlar konusunda en fazla üretim yapan enerji politikasında böyle olumsuz davranan ülkeler arasında. Yani gerçek başka türlü, sözler başka türlü. Somut bir örnek vermek gerekirse Türkiye’de yüzde 56,6 gibi halen fosil yakıt üretimi yapılan enerji politikaları var ve AK Parti’nin de bu enerji politikalarından vazgeçmek gibi bir derdi de yok” diye konuştu.

Detaylar Heinrich Böll Stiftung Türkiye Temsilciliği'nin desteğiyle hazırladığımız videomuzda.

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

Instagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu video, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı video serisinin bir parçası olup hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

İSTANBUL— Son on yılda güneş enerjisinde beş kat, rüzgâr enerjisinde ise neredeyse üç katlık bir artış yakalayan Türkiye’nin temiz enerjiye geçişi, Antalya’da düzenlenecek COP31 iklim zirvesi boyunca ilgi odağı olacak.

Bir enerji düşünce kuruluşu olan Ember’in verileri, rüzgâr ve güneş enerjisinin artık ülkenin elektrik üretme kapasitesinin yaklaşık üçte birini oluşturduğunu gösteriyor. Hidroelektrik barajlarla da beraber, yenilenebilir enerji kaynakları Türkiye’nin toplam kurulu kapasitesinin yaklaşık yarısına denk geliyor.

Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar pazartesi günü yaptığı açıklamada, “Son 10 yılda Türkiye’nin enerji sektöründe büyük bir dönüşüme imza attık.” dedi. “Bu dönüşüm enerjide tam bağımsız Türkiye hedefimize ve daha temiz bir enerji geleceğine doğru attığımız somut adımların güçlü bir göstergesidir.”

Hızla düşen teknoloji maliyetleri ve dalgalı seyreden fosil yakıt ithalatına olan bağımlılığı dizginleme hamlesi, Türkiye’nin temiz enerjiye yönelişini hızlandırarak ülkenin bol güneşinden ve güçlü Akdeniz ile Karadeniz rüzgârlarından yararlanmasına olanak tanıdı.

Yine de yadsınamaz kazanımlara rağmen uzmanlar Turkey recap’e; şebeke kısıtlarının, spekülatif projelerin ve sübvanse edilen fosil yakıtlara olan süregelen bağımlılığın enerji dönüşümünü yavaşlatmaya devam ettiğini belirtti.

Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları

Ankara’nın rüzgâr ve güneş enerjisinden yararlanmaya yönelik başlıca girişimlerinden biri, 2016 yılında Yenilenebilir Enerji Kaynak Alanları (YEKA) modelinin hayata geçirilmesi oldu.

Bu model kapsamında Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, kapasite hedefleri ve elektrik tavan fiyatları üzerinden sahaları ihaleye çıkarmadan önce elverişli alanları belirliyor ve gerekli izinleri çıkartıyor.

Türkiye Rüzgâr Enerjisi Birliği (TÜREB) Başkanı İbrahim Erden Turkey recap’e yaptığı açıklamada, “Yeşil potansiyel Türkiye’de hemen hemen her yerde mevcut.” dedi.

Erden, sermaye ve finansman darboğazlarıyla öne çıkan bir sektörde, bakanlığın ön proje geliştirme süreçlerini üstlenmesinin özel yatırımcı ilgisini artırdığını sözlerine ekledi.

Erden, “Bakanlığın eli yanınızda olduğu sürece riskleri göğüslemek ve ilerlemek daha kolay oluyor.” dedi. “Bakanlık, projelerin inşaata hazır hale daha hızlı gelmesi için geliştirme sürecinde yatırımcılarla omuz omuza çalışmaya kararlı.”

Dune filmlerini andıran hedefler, sahada yaşanan gecikmeler

Kalyon Enerji’nin eski genel müdür yardımcısı olan Erden, modelin ilk büyük ihalelerinden birinde doğrudan yer aldı: 2023 yılında tam işletme kapasitesine ulaşan Konya’daki Kalyon Karapınar Güneş Enerjisi Santrali.

Yaklaşık 20 milyon metrekarelik bir alana yayılan ve bünyesinde yaklaşık 3,5 milyon panel barındıran bu “Dune filmlerini andıran” güneş çiftliği, dünyanın en büyük beş santrali arasında yer alıyor; Kalyon da tesisin iki milyon nüfuslu bir şehrin elektrik ihtiyacını karşılayabileceğini iddia ediyor. Üstelik santral, modelin şart koştuğu üzere büyük ölçüde Türk malı bileşenlerle inşa edildi.

Erden, “Türkiye’nin aklında her zaman güneş ve rüzgârı sanayi gelişimiyle ilişkilendirme fikri vardı” dedi ve ekledi: “Artık kule, kanat ve jeneratör alanlarında önemli üretim kabiliyetlerine sahibiz.”

Uluslararası Yenilenebilir Enerji Ajansı’nın (IRENA) 2025 tarihli bir araştırmasına göre Türkiye, güneş enerjisi istihdamında tahmini 122.000 kişilik iş gücüyle dünyada ilk 10 arasında yer alırken, rüzgâr enerjisi sektöründe de 10.000’den fazla çalışanı bulunuyor.

Bu iş gücünün desteğini arkasına alan Enerji Bakanlığı, 2024’ten bu yana kömür ve doğal gaz gibi fosil yakıtlara kıyasla kilovatsaat başına çok daha düşük fiyatlar sunan büyük ölçekli deniz üstü rüzgâr santralleri başta olmak üzere her yıl en az 2 GW’lık YEKA kapasitesini ihaleye çıkarmayı hedefliyor.

Ember’ın kıdemli enerji analisti Bahadır Sercan Gümüş, 2028’de faaliyete geçmesi planlanan Suudi Arabistan destekli büyük ölçekli bir güneş enerjisi santraline atıfta bulunarak, “Geçtiğimiz yıl kilovatsaat başına ortalama fiyat yaklaşık 6,6 ABD sentiydi; ACWA’nın Karaman güneş projesinin taahhüt ettiği fiyat ise sadece 2 sentti.” dedi.

Gümüş, bu rakamların hükümetin yerli kömür santrallerine kilovatsaat başına 7,5 ABD senti olarak verdiği alım garantisiyle belirgin bir tezat oluşturduğunu ekledi.

Gümüş, “İnsanlar kömür yerliyse ucuz bir seçenek olduğunu varsayıyor. Ancak son yıllarda güneş ve rüzgârdan elektrik üretimi oldukça ucuzladığı için Türkiye için artık durum böyle değil.” ifadelerini kullandı.

Bununla birlikte, birtakım YEKA projeleri büyük gecikmelerle, uygulama darboğazlarıyla ve iptallerle karşı karşıya kaldı. Ankara’nın 2035 yılına kadar toplam rüzgâr ve güneş kapasitesinde 120 GW’a ulaşma hedefi yılda 8 ila 9 GW yeni kapasite kurulumu gerektirdiğinden —ki bu rakam 2025’te kırılan 6,5 GW’lık rekor kurulumun oldukça üzerinde— bu tür engeller hedef üzerinde baskı yarattı.

SHURA Enerji Dönüşümü Merkezi Direktörü Alkım Bağ, “Kapasite tahsis etmek ayrı bir şey, tüm bu projeleri hayata geçirmek bambaşka bir şey.” dedi. “Türkiye’de genellikle büyük kapasiteler tahsis ediliyor; ancak günün sonunda bu projelerin fiili gerçekleşme oranı çok daha düşük kalabiliyor.”

“Süper izinler” ve şebeke limitleri

Yeni yenilenebilir enerji santrallerinin inşasını hızlandırmak amacıyla Meclis, imar ve çevre incelemelerini hızlandırarak rüzgâr ve güneş enerjisi izin sürelerini yaklaşık dört yıldan 18 aya indiren tartışmalı bir ‘süper izin‘ yasasını 2025 yılında çıkardı.

Bu düzenleme; koruma altındaki doğal alanları imara açtığını, ekolojik etki değerlendirmelerini devre dışı bıraktığını ve kâr odaklı özel yatırımlara öncelik tanıdığını savunan çevre aktivistleri ile sivil toplum örgütlerinin sert tepkisine yol açtı.

Devlet destekli mega projelere rağmen, Türkiye’nin güneş enerjisindeki en büyük sıçraması kamu ihalelerinden gelmedi. Bağ, YEKA ihalelerindeki şartnamelerden, bürokratik engellerden ve çetin rekabetçi fiyatlardan gözü korkan birçok işletmenin lisanssız güneş enerjisine yöneldiğini açıkladı.

Küresel güneş enerjisi donanım fiyatları son on yılda hızla düşerken, yatırımcılar şebeke ölçeğindeki lisanslama süreçlerini tamamen devre dışı bırakabileceklerini fark etti. Şirketler, “öz tüketim” amacıyla sadece birkaç megavatlık küçük panel dizilimleri kurarken, üretilen fazla elektriği ise şebekeye satabiliyordu.

Bağ, Turkey recap’e yaptığı değerlendirmede, “Bir şirket belki 30, 40, 50 küçük ünite inşa edip bunları tek bir büyük enerji santrali gibi işletebiliyordu.” dedi. Bugün bu lisanssız kurulumlar, ülkenin yaklaşık 28 GW’lık toplam güneş enerjisi kurulu gücünün neredeyse yüzde 90’ını oluşturuyor.

Ancak müstakil güneş santrallerinin bu hızlı genişlemesi, Türkiye’nin elektrik şebekesinde gerekli modernizasyon ve kapasite artışı yapılmadan gerçekleşti. Ember analisti Gümüş, 2022 yılında yeni güneş enerjisi kapasitesinin şebekenin fiziksel sınırlarına dayanmasıyla birlikte, ülkenin enerji düzenleme kurumu EPDK’nın bu lisanssız kurulumlardan yapılan ticari elektrik satışlarına sınırlamalar getirmeye başladığını aktardı.

Gümüş, enerji şebekesinin daha fazla bağımsız güneş enerjisini absorbe edememesine atıfta bulunarak, “Öz tüketim amaçlı lisanssız kapasite, Temmuz 2025 ile bu yılın mart ayı arasında tamamen tükendi; neredeyse bir yıl boyunca hiç kapasite tahsis edilemedi.” ifadelerini kullandı.

Operasyonel kısıtları yönetmek adına, lisanssız ticari güneş enerjisi için faturalandırma modelinin Mayıs 2026’da aylık mahsuplaşmadan saatlik mahsuplaşmaya dönüştürüldüğünü belirten Gümüş, bu adımın kârlılığı düşürdüğünü söyledi.

Öğle saatlerinde üretilen fazla güneş enerjisinin artık akşamın yoğun saatlerindeki elektrik tüketimini dengeleyemediğini ekleyen Gümüş, “Saatlik mahsuplaşma sistemiyle, o anda ürettiğinizi o anda tüketmeniz gerekiyor. Bu durum küçük tüketiciler için olumsuz bir gelişme.” dedi.

Gümüş’e göre bunlar, Türkiye’nin elektrik şebekesini modernize etmesi gerektiğinin açık göstergeleri. Türkiye’nin net sıfır hedeflerinin önündeki temel darboğazın elektrik iletim şebekesinin genişletilmesi olduğunu savunan Gümüş, bu büyük ölçekli yatırımın halihazırda yeterli finansmandan yoksun olduğunu vurguluyor.

Gümüş, “Bakan, 2035 yılına kadarki toplam enerji yatırım potansiyelinin 200 milyar doların üzerinde olduğunu söyledi. Bunun 80 milyar doları doğrudan şebekelere ayrılmış durumda. Ancak şu ana kadar sağlanan finansman… bildiğim kadarıyla Dünya Bankası veya EBRD gibi uluslararası kreditörlerden alınan yaklaşık 1 milyar dolardan ibaret.” diye ekledi.

Spekülatif yenilenebilir enerji projeleri

Gümüş, Türkiye’nin elektrik iletim ağlarını rahatlatmak adına iptal edilmesi gereken, fiilen ilerlemeyen spekülatif yenilenebilir enerji projelerinin şebekedeki sıkışıklığı daha da körüklediğini belirtti. 2022’de yürürlüğe giren bir düzenleme, yatırımcılara kamu ihalelerine girmeden şebekeye bağlanma hakkı tanıdı; bunun tek şartı, rüzgâr veya güneş santrallerinin yanına fazla elektriği depolayacak eşdeğer kapasitede batarya kurmaktı.

Bu düzenleme adeta bir başvuru akınına yol açarak 33 gigavatlık bir ön lisans portföyü yarattı; bu da açık ara Avrupa’nın en büyük batarya depolama patlaması anlamına geliyordu. Ancak Gümüş’e göre sahada somut olarak pek az şey hayata geçebildi.

Gümüş, “Dört yıl geride kaldı; fakat kurulu batarya kapasitemiz hâlâ 400 megavatın altında.” dedi.

SHURA Enerji Dönüşümü Merkezi Direktörü Bağ, politika taahhütleri ile sahadaki uygulama arasındaki bu tür çelişkilerin, Türkiye’nin 2053 net sıfır emisyon hedefini de tehlikeye attığını vurguladı. Son dönemdeki yenilenebilir enerji artışına karşın Türkiye, elektrik üretiminde rüzgârın payında 15’inci, toplam yenilenebilir enerjide ise 16’ncı sırada kalarak pek çok Avrupalı komşusunun gerisinde seyrediyor.

Bağ, “Bir net sıfır hedefimiz var; ancak şu an için örneğin kömürden çıkış veya fosil yakıtlardan kademeli çıkışa dair bir yol haritamız bulunmuyor.” ifadelerini kullandı.

Ember verileri, Türkiye’nin elektriğinin yarısından fazlasının hâlâ başta kömür ve doğal gaz olmak üzere fosil yakıtlardan sağlandığını gösteriyor. Doğal gazın neredeyse tamamını ve kıyılardaki sübvanse edilen santrallerde yakılan taş kömürünün büyük bölümünü ithal eden Türkiye’de elektrik üretim karması, hem dış şoklara karşı kırılganlığını koruyor hem de yüksek maliyet yaratmayı sürdürüyor.

İthal fosil yakıtlar nedeniyle her yıl devasa bir enerji faturasıyla karşı karşıya kalındığını belirten Gümüş, “Geçtiğimiz yıl bu fatura 60 milyar doların üzerindeydi.” diyerek bu tutarın Türkiye’nin yıllık toplam turizm geliriyle yarıştığına dikkat çekti.

Öte yandan, Türkiye’nin diğer temel temiz enerji kaynağı olan hidroelektriğe yönelik köklü bağımlılığı da iklim kaynaklı kuraklığın yarattığı artan baskıyla karşı karşıya. Son 30 yılda, ülkenin en büyük üç hidroelektrik santralindeki elektrik üretimi neredeyse yüzde 30 oranında geriledi.

Gümüş, “Kuraklık, hem Türkiye hem de bölge için üzerinde en az durulan yapısal risk konumunda.” uyarısında bulunarak sözlerini tamamladı: “Bu kuraklık sorunlarının üstesinden gelebilmek için daha fazla güneş ve rüzgâr enerjisi projesi inşa etmemiz gerekiyor.”

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu makale, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı rapor serisinin bir parçası olup, hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

“Ölçmediğiniz hiçbir şeyi düzeltemezsiniz”… Gaziantep’te bir gıda fabrikasındaki yeşil dönüşüm sürecini anlatan bu cümle, bir sanayi kentinde iklim değişikliğiyle mücadelede neler yapılması gerektiği konusunda temel sorunu da ortaya koyuyor. Sanayileşmede büyüme ve üretim hedeflenirken, karbon ve su ayak izini azaltmak mümkün mü?

Stüdyo recap, COP31 Zirvesi’nin ev sahibi Türkiye’nin sanayi ve ihracat merkezi kentlerinden Gaziantep’te yeşil dönüşüm için belediye, üniversite ve sanayi cephesinde yürütülen çalışmalara odaklandı.

Gaziantep, tekstil, gıda, kimya ve inşaat sektörlerinde güçlü üretim ve ihracat kapasitesine sahip bir sanayi kenti. İklim değişikliği gerçekliği ve Avrupa Birliği (AB) kuralları itibariyle ticari pazardaki beklenti, Gaziantep’te kent sanayisini daha düşük karbonlu üretime zorlarken; belediye, üniversite ve üreticiler dönüşüm sürecinde adımlar atıyor görünüyor.

Gaziantep örneğinde; iklim master planı, karbon ve su ayak izi hesaplamaları, enerji verimliliği gibi başlıklarda “yeşil dönüşüm” mümkün gibi görünüyor. Ancak dönüşüm sürecinde veri eksikliği, insan kaynağı ve tedarik zincirindeki farkındalık gibi sorunlar, süreçteki önemli engeller olarak öne çıkıyor. Yine de Gaziantep’te yeşil dönüşüm artık yalnızca çevre meselesi değil; kentteki sanayi açısından Avrupa pazarındaki rekabet gücü için kaçınılmaz olarak yorumlanıyor. Bu nedenle de sanayide üretim için gerekli enerji ve su miktarı, karbon ayak izi ve tedarik zinciriyle ilgili tüm veriler “yeşil dönüşüm” boyutunda konuşuluyor.

Stüdyo recap’in soruları yanıtlayan Gaziantep Büyükşehir Belediye Başkanı Fatma Şahin, kentteki iklim politikaları temelinde sanayiye odaklandıklarına işaret etti. Belediye olarak 2014 yılında ulaşım ve imar master planlarının yanı sıra iklim master planını da hazırladıklarını açıklayan Şahin, “İklim master planında elimizdeki en büyük gücümüz sanayi” diyerek kentte 300 bin kişinin sanayide çalıştığını ve 1200 tesis bulunduğunu ifade etti.

Gaziantep sanayisinde yalnızca üretim kapasitesini artırmaya yönelik çalışmaları yeterli görmediklerini belirten Şahin, yeşil ve akıllı üretime geçilmesi için çaba harcadıklarını vurgulayarak, atık suyun toprağı, su kaynaklarını ve canlıları etkilememesi gerektiğine dikkat çekti. Bunun için iş dünyasından su ve hava kalitesini koruyacak yatırımlara ilgi gösterilmesini beklediklerini anlatan Şahin, Gaziantep Büyükşehir Belediyesi olarak

yeşil sertifika programlarına katılıma ve yeşil finansman araçlarının yaygınlaştırılmasına önem verdiklerini paylaştı.

“Yeşil Dönüşüm” için kentteki üniversite nasıl bir rol üstlendi?

Gaziantep Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Dekanı Prof. Dr. Mustafa Bayram ise, yeşil dönüşüm konusunun yalnızca çevre politikası olarak değil, aynı zamanda bir ihracat meselesi olarak ele alınması gerektiği görüşünde. Bayram’a göre Avrupa pazarına ihracat hedefleyen Gaziantep sanayisi, yeni çevre standartlarına uyum sağlamak zorunda.

Gaziantep Üniversitesi’nin sanayide ihtiyaç duyulacak insan kaynağını önceden oluşturmak için yaklaşık 3-4 yıl önce çalışmalara başladığını söyleyen Bayram, Güneydoğu Anadolu İhracatçı Birlikleri’yle birlikte yürütülen eğitim programı kapsamında 50’nin üzerinde akademisyenin farklı mühendislik alanlarında yeşil dönüşüm konusunda uzmanlaştığını açıkladı. Uzman akademisyenlerce artık şirketlere danışmanlık hizmeti verildiğine işaret eden Bayram, bu uzmanlarca karbon ve su ayak izi hesaplamaları yapılmaya başlandığını, ayrıca özel yazılımlar da geliştirmeye başlandığını aktardı.

“Yeşil dönüşüm, böyle kağıt üzerinde olan bir şey değil” diyen Bayram’a göre sanayide yeşil dönüşüm sağlanabilmesi bir sertifika almakla sınırlı değil. Bir fabrikada yeşil dönüşümün gerçekleşmesi noktasında; ham maddesinin üretim tesisine taşınması, tüm tesiste enerji tüketiminde yeşil enerjiye odaklanılması, fabrika bacasından çıkan emisyonlardan tükettiği suya kadar bütün üretim sürecini incelemek gerektiğini anlatan Bayram, tüm bu incelemeler içinse matematik, kimya, laboratuvar çalışmaları, yazılım ve mühendislik alanlarında ciddi teknik bilgi gerektiğini vurguladı. İlk aşamada fabrikadaki mevcut durumun analiz edildiğini, ardından düzeltme çalışmalarına başlanabildiğini anlatan Bayram, sonuçta şirketleri daha düşük karbon ayak izine sahip ve rekabetçi bir üretim seviyesine taşımayı amaçladıklarını söyledi.

Tüm bu dönüşüm süreci için “insan kaynağı kadar farkındalık da kritik” diyen Bayram, özellikle sanayi yöneticileri, mühendisler ve meslek odaları tarafından yeşil dönüşüm farkındalığı yaratılması gerektiğini sözlerine ekledi.

“Ölçmediğiniz hiçbir şeyi düzeltemezsiniz”

Gaziantep’te yeşil dönüşümün üretim sahasındaki karşılığını ise gıda sektöründe faaliyet gösteren bir fabrikanın yöneticisi Ergün Korkut anlattı.

Yaklaşık 500 kişinin çalıştığı fabrikada karbon ayak izini ölçmeye başladıklarını belirten Korkut, “Ölçmediğiniz hiçbir şeyi düzeltemezsiniz” ifadesiyle karbon ayak izi verileri ortaya çıktıkça fabrikada enerji ve su tüketiminde hangi alanlarda iyileştirme yapabileceklerini de görmeye başladıklarını ifade etti.

Güneş enerjisinden yararlanmak üzere üretim tesislerinin çatısına güneş panelleri yerleştirdiklerini böylece yaz aylarında elektrik tüketiminin yaklaşık yüzde 75’ini, genel ortalamada ise yaklaşık yüzde 50’sini karşılamaya başladıklarını açıklayan Korkut, kompresör, motor gibi ekipmanlarda enerji kayıplarını azaltmaya yönelik çalışmalar yaptıklarını kaydetti. Üretimde kullanılan suyu geri dönüştürmek üzere de çalışma yaptıklarını aktaran Korkut, fabrika sınırları dışında tüm üretim sürecinde yeşil dönüşümü sağlamakta zorluklar olduğunu da söyledi. Karbon ayak izini doğru hesaplayabilmek için ham madde tedarikçilerinden de veri toplamak gerektiğini belirten Korkut, bunun süreçte karşılaştıkları en önemli sorunlardan biri olduğunu dile getirdi.

Korkut, Gaziantep sanayisi açısından güneş enerjisinden yararlanılmasıyla elektrik harcamasında ciddi düşüş sağlanabileceğini ve bunu kendi fabrikalarında deneyimlediklerine işaret ederek, “Dönüşümün maliyeti kadar gecikmenin maliyeti de var” diyerek bireyler dahil olmak üzere herkes için iklim değişikliğine karşı önlemler alınmasının sorumlulukla hareket edilmesi gereken bir konu olarak gördüğünü sözlerine ekledi.

Sonuçta, COP31 Zirvesi arifesinde Gaziantep örneğinde soru artık yalnızca “Yeşil dönüşüm mümkün mü?” değil. Asıl soru, kentte yürütülen dönüşüm çalışmalarının ne kadar hızlı yaygınlaşabileceği ve binlerce şirket açısından nasıl tüm üretim süreçlerini kapsayacak hale getirilebileceği.

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

Instagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu video, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı video serisinin bir parçası olup hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

GÖCEK — Akdeniz ve Ege denizlerinin birleştiği yerde, Türkiye’nin sahil kenti Muğla’ya gizlenmiş olan Göcek, sessizce ülkenin önde gelen deniz turizmi destinasyonlarından biri haline geldi. Burada, mağaza vitrinlerinde sadece hediyelik eşya satılmıyor; vitrinler lüks yatçılık ekipmanları ve mürettebat üniformalarıyla donatılmış durumda.

D-Marin’in müşteri deneyimi direktörü Serdar Yusuf Kayacık, “Göcek en gözde destinasyonlardan biri çünkü birkaç kilometre içinde bu kadar çok plaj ve yüzme noktası bulabileceğiniz çok az yer var” dedi.

Rakamlar onun bu sözlerini destekliyor. Göcek’in sadece 6.500 kayıtlı sakini olmasına rağmen, yerel turizm ofisinin verilerine göre Fethiye bölgesi geçen yıl rekor kırarak 3 milyon turist ağırladı. Yaz sezonunun en yoğun döneminde, körfezde tek bir günde 2.000 tekne görülebiliyor.

Ancak suyun üstündeki bu kazanç furyası, turizm gelirlerini artırma çabasının ardındaki daha geniş ve daha karmaşık bir eğilimi yansıtıyor. Türkiye, güneybatı kıyılarını ayrıcalıklı bir lüks yat turizmi rotası olarak agresif bir şekilde pazarlarken, elde edilen ekonomik kazanç, giderek artan ekolojik tahribatı maskeliyor.

Artan lüks yat trafiği ve ilgili endüstriler, yerel Akdeniz flora ve faunasını hızla bozarak sadece yerel çevreyi değil, aynı zamanda doğal güzelliklere dayanan ve giderek büyüyen turizm sektörünü de tehdit ediyor.

Marinaların etkisi

Türkiye şu anda 45 özel marinaya ev sahipliği yapıyor ve bunları genişletme veya yenilerini inşa etme planları kamuoyunda tartışmalara yol açıyor. Göcek’in batısındaki Söğüt’te görülen benzer bir örnek, Türkiye Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından belirlenen “özel çevre koruma bölgesi” içinde inşaat yapılmasını gerektirecek bir marina genişlemesini içeriyor.

Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Su Ürünleri Fakültesi Dekan Yardımcısı ve deniz biyoloğu Mustafa Bahadır Önsoy, “Sadece marina altyapısının bile bir etkisi var” dedi.

Önsoy, marinaların ekolojik sonuçlarının çok sayıda olduğunu ve genellikle bölgesel su kirliliği üzerinde yoğunlaştığını belirtti.

Önsoy, Turkey recap’e yaptığı açıklamada, “Eğer dalga yoksa su yenilenmez. Su durgunlaşır, kötü bir koku yayar, canlı türleri için zararlı koşullar oluşur.” dedi.

Biyolojik bozulmanın ötesinde, yeni denizcilik projeleri genellikle kıyı sakinleri için ciddi sosyoekonomik sonuçları tetikliyor. Milas bölgesinde, daha kuzeyde yer alan Güllük’teki durum da budur. Bu sahil kasabasında 260 yat kapasiteli turistik amaçlı marinalar inşa edilmesi planlanıyor.

Bir çevre aktivisti ve Güllük sakini olan Neşe Tuncer, “Bu durum bölgenin soylulaştırılmasına ve yerel halkın yerinden edilmesine yol açacak,” dedi.

Ancak marinalar, birçok farklı aktiviteyi içeren deniz turizminin sadece görünen bir yüzüdür. Fethiye Turizm Ofisi yetkilileri, turistlerin çoğunluğunun İngiltere ve Rusya’dan geldiği Güney Ege kıyılarında tekne turizminin çok popüler olduğunu söyledi. Yetkililer, çok günlük mavi turların ve yat kiralamalarının bölgenin ana cazibe merkezlerinden bazıları olduğunu belirtti.

Turizme yönelik teşvik

Bu haber için görüşülen birçok kaynak, turizmin teşvik edilmesinin özellikle 2010 yılından bu yana hükümetin bir önceliği olduğu yönünde ortak görüş paylaştı. Bu yönelim, Ankara’nın AB’ye katılım sürecine odaklandığı önceki yıllardaki politika değişikliklerinin ardından geldi.

Ardından, AB müzakereleri nihayetinde durduğunda ve küresel durgunluğun dalga etkileri baş gösterdiğinde, Türk hükümeti rotasını ekonomik yatırımlara çevirerek çevre politikalarını ikinci plana attı.

Bu yatırımlar arasında bugün ülkenin kıyı şeritleri boyunca patlama yaşayan turizm sektörü de vardı. Sektör, GSYİH’nin yüzde 12’sini oluşturuyor ve geçen yıl 65,23 milyar dolar gelir elde etti.

Bu arada deniz turizmi, Türkiye için büyüyen niş bir pazarı temsil ediyor. Ülke, konaklama sektörü ile birlikte yeni marina inşaatlarından elde edilen girdilere ek olarak, tekne yapımından da kâr sağlıyor. Bu eğilim, Türkiye’nin Hollanda’yı geçerek dünyanın en büyük ikinci mega yat üreticisi olduğu 2024 yılında daha da hızlandı.

Posidonia’yı korumak

Bir zamanlar sünger avcılığıyla bilinen Muğla’nın bir diğer deniz turizmi merkezi Bodrum, 1980’lerde uluslararası bir tatil destinasyonu haline geldi. Ziyaretçiler başlangıçta “mavi yolculuklar” için gelirken, odak 2010’larda marinalar ve tatil köyleri aracılığıyla kıyı şeridinin özelleştirilmesini teşvik eden lüks turizme kaydı.

Bodrum’da yaşayan deniz biyoloğu ve çevre aktivisti Mert Gökalp, “Tekneler giderek daha lüks ve daha büyük hale geliyor, bu da çevresel etkiyi artırıyor. Şu anda 20 ila 50 metre uzunluğunda tekneler görüyoruz.” dedi.

Gökalp, Posidonia deniz bitkisini korumayı, Bodrum yarımadasında ve Akdeniz’de bu bitkinin önemine dair farkındalık yaratmayı amaçlayan Posidonia Projesi’nin bir üyesi.

Posidonia deniz çayırları yaklaşık 400 bitki türü ve 1.000 hayvan türü için yaşam alanı sağlar ve dünyanın ılıman ve tropikal ormanlarından iki kat daha fazla karbon yakalayarak iklim değişikliğini yavaşlatmaya yardımcı oluyor.

Ancak deniz turizmi, posidonia ekosistemleri için ciddi tehditler oluşturuyor. Teknelerden atılan demirler ve zincirler bitkileri kökünden sökerek iyileşmesi on yıllar hatta yüzyıllar alan derin tahribatlar bırakabiliyor.

Posidonia'yı korumaya yönelik bu acil ihtiyaç, bir kamu kurumu olan Türkiye Çevre Ajansı'nın (TÜÇA) Göcek'te yeni bir pilot uygulama başlatmasının da temel nedenlerinden biri. Ajans, demir atma zorunluluğunu tamamen ortadan kaldırmak için tasarlanan kontrollü bir bağlama/şamandıra sistemini hayata geçirdi.

Turist baskısını daha da azaltmak amacıyla yeni şamandıra sistemi, bir bağlama yerinin rezerve edilebileceği süreyi sınırlandırıyor. Yeni bağlama ücretlerinden elde edilen gelirin, ülke çapında yaklaşık yüz halk plajının açılmasını finanse etmesi planlanıyor. TÜÇA, projenin uygulanmasına ilişkin sorulara yanıt vermedi.

Bununla birlikte, çevresel niyetlerine rağmen pilot proje eleştirilere hedef oldu. Akdeniz Koruma Derneği Başkanı Zafer Kızılkaya, asıl sorunun mevcut çevre düzenlemelerinin izlenmesi ve uygulanmasında yattığını savunuyor.

Kızılkaya, Turkey recap’e verdiği demeçte, “Herkesin kurallara uymasını sağlayacak özel bir merci yok,” dedi. “Posidonia deniz çayırlarına gelince, Barselona Sözleşmesi ile korunmalarına rağmen Türkiye’de bunu şart koşan bir mevzuat yok. Örneğin: ‘Posidonia’ya demir atarsam cezası şu kadardır’ gibi.”

Akdeniz’in bahçıvanları

Yaban hayatı da deniz turizminden etkileniyor, özellikle de Akdeniz’e özgü deniz kaplumbağaları. Yaygın olarak iribaş deniz kaplumbağası (Caretta caretta) olarak bilinen tür hassas türler kategorisinde yer alırken, Chelonia mydas veya yeşil deniz kaplumbağasının nesli tükenme tehlikesi altında.

Korunma statüleri ne olursa olsun, her iki türü de görmek turistik tekne gezileri için sıkça öne çıkarılan bir cazibe unsuru. Bu geziler sırasında, tur organizatörleri bazen kaplumbağaları kendilerine çekmek için onları besliyor. Bu uygulama sadece hayvanların doğal beslenme davranışlarını değiştirmekle kalmıyor, aynı zamanda onları tekne pervanelerine yaklaşmaya alıştırarak ciddi yaralanma riskiyle karşı karşıya bırakıyor.

Türkiye’nin ilk ve tek kaplumbağa hastanesi olan DEKAMER’de araştırma görevlisi olan Fatih Polat, “Bu faaliyet kaplumbağaların tekneleri yiyecekle ilişkilendirmesine neden oluyor. Bu yüzden ne zaman bir tekne görseler ona yaklaşıyorlar; bu da kabuklarına veya kafalarına zarar veren kazalara yol açıyor,” dedi.

Su kirliliği de deniz türlerini tehdit etmektedir. Türkiye’nin Gemilerden Atık Alınması ve Atıkların Kontrolü Yönetmeliği uyarınca, gemilerin pis sularını (siyah su) doğrudan denize boşaltmaları yasaktır ve atık sularını belirlenmiş atık alım tesislerine teslim etmeleri gerekmektedir.

Gemi atıklarını kabul eden marinalar ve diğer kıyı tesisleri de aynı yönetmeliğe tabidir. Atık transferleri dijital bir Mavi Kart sistemi aracılığıyla kaydedilerek yetkililerin gezi teknelerinden atık su tahliyesini izlemesine olanak tanır.

Ancak, bu gerekliliklerin pratikte ne kadar etkili uygulandığını değerlendirmek zordur. Denetim sıklıkları, uyum oranları veya marinalara kesilen cezalarla ilgili kamuya açık bir veri bulunmamaktadır.

Kızılkaya’ya göre, mevcut atık su toplama altyapısı yaz aylarının en yoğun olduğu dönemlerde talebe yetişmekte zorlanıyor. Bölgede aynı anda binlerce tekne faaliyet gösterdiğinde sistem aşırı yüklenebiliyor ve bu da yerel ekosistem üzerinde baskı yaratıyor.

Deniz biyoloğu Fatih Polat, “Kaplumbağalar denizanası yedikleri için çok önemlidir. Organik kirlilik olduğunda, daha fazla denizanası olur.” diye açıklıyor.

İribaş deniz kaplumbağaları, yüzen plastik poşetleri sıklıkla denizanası ile karıştırdıkları için hem turizme hem de gemi atıklarına karşı özellikle savunmasızdır. Bu tür atıkları yutmak ciddi enfeksiyonlara veya ölüme yol açabilir.

Sivil sorumluluk

Türkiye’de çevre düzenlemeleri Tarım Bakanlığı ve Çevre Bakanlığı’nın yetki alanında ancak Kızılkaya’ya göre “yetki alanları zaman zaman çakışıyor.”

Hükümet, kaplumbağaları korumaya yönelik yeni düzenlemeler, çeşitli Deniz Koruma Alanlarının (DKA) belirlenmesi ve Göcek şamandıra projesi gibi politikalar getirmiş olsa da sahadaki uygulamalar nihayetinde sivil toplum kuruluşlarına bağlı.

Akdeniz Koruma Derneği, körfezin koruma altındaki alanlarını güvence altına almaya yardımcı olmak için kendi korucu birliğini kurdu. Korucular günlük devriyeler yapıyor, nesli tükenmekte olan türleri izliyor ve yasadışı balıkçılık, yanlış demirleme ve atık boşaltma gibi faaliyetleri belgeliyor.

Kızılkaya, “30 yıldır deniz koruma alanları alanında çalışıyorum. Bu 30 yıl boyunca öğrendiklerimi üç kelimeyle özetleyebilirim: Gözetim, gözetim, gözetim. En önemli şey budur,” dedi.

Korucular ihlalleri, denetimler yapan, bildirilen olayları soruşturan ve yasadışı balıkçılık ile deniz kirliliği gibi suçlar için idari para cezaları uygulayabilen Türk Sahil Güvenlik Komutanlığına bildiriyorlar.

Örneğin 2025 yılında Sahil Güvenlik, 116 deniz kirliliği vakası kaydetti ve 89,5 milyon Türk lirasından fazla idari para cezası kesti. Deniz kirliliği olayları, liman başkanlıkları, büyükşehir belediyeleri, il çevre müdürlükleri ve TÜÇA dahil olmak üzere diğer kamu kurumlarına da bildirilebilir.

Ancak uzmanlar, yasal düzenlemelere uyumun günlük olarak izlenmesindeki eksikliğe dikkat çekiyor; dolayısıyla bu sorumluluk birçok durumda korucu birlikleri gibi sivil toplum kuruluşlarına veya çevre derneklerindeki gönüllülere kalıyor.

Fethiye’deki iribaş deniz kaplumbağası yuvalama plajlarından biri olan Çalış Plajı’nda çevre aktivisti ve gönüllü olarak çalışan Arzu Çakmakçı, “Benim işim sokaktaki insanları durdurup onları carettalar konusunda bilinçlendirmek... Bunu başarmak için farkındalık yaratmak ve doğaya saygı duymak şart.” dedi.

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu makale, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı rapor serisinin bir parçası olup, hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

İSTANBUL — İstanbul’da kavurucu bir Ağustos akşamı. Şehrin Anadolu yakasındaki geniş, klimalı bir süpermarketin en arka tarafında bir kadın elinde plastik şişelerle dolu bir poşetle depozito iade makinesinin önünde duruyor. Makineyi çalıştırmak için QR kodunu okutmaya çalışırken gözlerini kısarak telefonuna bakıyor. Ardından makinenin ekranında parlayan bir mesaj görüyor: “Makine geçici olarak kullanım dışıdır.” Hayal kırıklığına uğramış bir şekilde oradan uzaklaşıyor. Makinenin yanında terk edilmiş, boş şişelerle dolu bir alışveriş arabası duruyor.

Türkiye, 1 Temmuz tarihi itibariyle tek kullanımlık içecek ambalajları için uzun zamandır beklenen ve “Depozitosu Olan Ambalajlar (DOA)” olarak bilinen bir depozito iade sistemini tüm ülke çapında hayata geçirdi. Tüketiciler artık plastik şişe, cam şişe veya alüminyum kutuda gelen ürünleri satın alırken 1 TL depozito ücreti ödüyor ve bu ambalajları belirli toplama noktalarına iade ederek bu ücreti geri alabiliyorlar.

Sonraki aşamada, iade edilen ambalajlar belirlenmiş geri dönüşüm tesislerine gönderiliyor; burada ayrıştırılıyor, preslenip balya haline getiriliyor ve işlenmek üzere yeniden satılıyor. Ülkede yılda yaklaşık 25 milyar adet tek kullanımlık içecek ambalajı tüketildiği tahmin ediliyor.

Türkiye Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum uygulamaya başlanmadan bir ay önce, “’Al, kullan, at’ devri bitti. ‘Al, kullan, dönüştür’ başladı” demişti.

Depozito sistemi, atık oluşumunu radikal bir şekilde azaltarak ve geri dönüşüm kapasitelerini artırarak ülkeyi döngüsel bir ekonomiye geçirmeyi amaçlayan Türkiye’nin Sıfır Atık programının bir parçası. Girişimin 2017 yılında Emine Erdoğan tarafından tanıtılmasından bu yana ülke, atık geri kazanımında ve iyileştirilmiş atık yönetiminden sağlanan ekonomik kazanımlarda büyük artışlar bildirdi.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan 7 Haziran’da Sıfır Atık Zirvesi Gala Yemeği’nde yaptığı konuşmada, “Sıfır Atık Hareketi kapsamında hayata geçirilen proje ve uygulamalarla ekonomimize tam 365 milyar lira katkı sağladık ve 90 milyon ton atığı geri dönüştürdük” dedi.

Ancak uzmanlar, aktivistler ve sendika üyeleri Turkey recap’e farklı bir hikaye anlatıyor. Ülkenin sıfır atık öncüsü olma hedefini takdir etseler de, ilerlemenin büyük ölçüde kağıt üzerinde kaldığını söylüyorlar. İddia edilen ilerlemelerin şeffaflıktan ve destekleyici kanıtlardan yoksun olması, geri dönüşüm savunucularının hükümetin resmi atık verilerinin geçerliliğini sorgulamasına yol açıyor.

Tartışmalı rakamlar

Sıfır Atık kapsamında Türkiye, katı atıklarla kaynağında mücadele etmek için yeni geri dönüşüm altyapısına yatırım yaptı; halkı bilinçlendirme kampanyaları, topluluk bazlı toplama girişimleri ve mevzuat değişikliklerini hayata geçirdi.

Türk yetkililer, bu çabaların ülkenin belediye atık geri kazanım oranında (yani geri dönüşüm veya yeniden kullanım için çöp sahalarına gitmekten kurtarılan evsel atık miktarında) dikkate değer bir artışa yardımcı olduğunu söylüyor.

Birkaç yıl içinde Türkiye, OECD’nin atık yönetimi sıralamasında en alt sıralardan yükseldi. Bakanlık açıklamalarına göre, ülke şu anda yıllık 32 milyon tonluk evsel atığının yaklaşık yüzde 37’sini geri kazanıyor (bu oran daha önce sadece yüzde 13’tü) ve bu da onu yaklaşık yüzde 48 olan Avrupa Birliği ortalamasına yaklaştırıyor.

Daha fazla ilerleme için çabalayan Çevre Bakanı Kurum, kısa süre önce Türkiye’nin 2053 yılına kadar genel atık üretimini yüzde 50 oranında azaltırken geri dönüşüm oranını yüzde 80’e çıkaracağı taahhüdünde bulundu ancak bazı sektör uzmanları bu rakamların büyük ölçüde çarpıtıldığına inanıyor.

Greenpeace Türkiye sosyal ve ekonomik sistemler kampanya sorumlusu Berk Butan’a göre, ülkenin mevcut geri dönüşüm tesisleri bu kadar büyük hacimlerle aniden başa çıkabilecek kapasitede değil. Dahası, Butan, sıklıkla atıfta bulunulan rakamların geri dönüşümden çok daha geniş bir kategori olan “geri kazanımı” ifade ettiğini ekledi.

Butan, Turkey recap’e yaptığı açıklamada, “Resmi ‘geri kazanım’ oranları yapay olarak şişirilmiş durumda, çünkü hükümet zehirli atıktan enerji üreten yakma işlemlerini de geri kazanım tanımına dahil ediyor” dedi.

Türkiye’deki bazı yakma tesislerinin on binlerce ton plastiği yakarak sera gazı ve tehlikeli kül açığa çıkardığını, ancak bunun geri dönüşüm olarak sayıldığını söyledi.

Buna ek olarak, Avrupa Çevre Ajansı’nın (EEA) 2025 tarihli bir raporu, Türkiye’nin atık geri kazanım ve geri dönüşüm oranlarındaki görünür artışın, geri dönüşüm uygulamalarındaki bir iyileşmeden ziyade, verileri hesaplamanın ve izlemenin yeni yollarından kaynaklandığını belirtti.

Butan, devletin yüzde 37’lik bir geri kazanım oranını “gururla” bildirmesine rağmen, Dünya Bankası’nın bağımsız değerlendirmelerinin Türkiye’nin 2022’deki gerçek geri kazanım oranının yüzde 12 olduğunu tahmin ettiğine dikkat çekti.

Atık bilinci

Yine de, Türkiye’nin son dönemdeki sıfır atık çabaları, prestijli uluslararası ödüller toplayarak ve BM’nin küresel sürdürülebilir kalkınma gündeminin bir parçası haline gelerek küresel çapta beğeni topladı. Atık yönetiminin bu yıl Kasım ayında Antalya’da düzenlenecek olan COP31 İklim Zirvesi’nde de merkezde yer alması bekleniyor.

First Lady Erdoğan İstanbul’daki Sıfır Atık Zirvesi 2026’nın açılış konuşmasında, “İklim değişikliğiyle mücadele etmenin pek çok yolu var ancak Sıfır Atık tüm bu yolları birbirine bağlayan köprüdür” ifadelerini kullandı.

Çöpüne Sahip Çık Vakfı Genel Müdürü Emrah Bilge’ye göre, Sıfır Atık gibi programlar son dönemde kamuoyu farkındalığını başarıyla artırdı ve daha fazla insan kendi ürettikleri atık miktarı konusunda bilinçlendi. Ancak Bilge, bu farkındalığın günlük davranışlarda her zaman yeterli bir değişime dönüşmediğine dikkat çekti.

“Bu, sigara içmenin zararlı olduğunu bilip içmeye devam etmek gibi bir şey,” diyen Bilge, Turkey recap’e yaptığı açıklamada Türkiye’nin genel atık üretiminin büyük ölçüde ülkenin ekonomik büyümesine paralel olarak yıllar içinde arttığını sözlerine ekledi.

Sektör lobicileri Türkiye’nin yeni depozito sisteminin yaygınlaşmasını yıllarca geciktirmiş olsa da, Bilge sistemin nihayet başlatılmış olmasından memnuniyet duyduğunu belirtti. Sistemin tam olarak uygulanmasının, insanları çöplerini iade etmeleri için finansal olarak teşvik ederek geri dönüşümü hızlandırmaya yardımcı olacağına inanıyor.

Bilge, Turkey recap’e, “Bana sorarsanız, depozito sistemi aslında doğru atık yönetimi için en etkili araçtır” dedi. “Çevre duyarlılığı olmayan biri bile sadece maddi kazancı için ya da para alabilmek için bu sistemin içine giriyor.”

Aynı zamanda Bilge, geri dönüşümün çoğu zaman yansıtıldığı gibi her şeyi çözen çevresel bir sihirli değnek olmadığı konusunda uyardı. “Bir geri dönüşüm tesisi de herhangi bir fabrika gibi enerji tüketir, su kullanır ve karbon salınımı yapar,” diyen Bilge sözlerini şöyle sürdürdü: “Böyle her şeyin tozpembe olduğu, hiçbir kirlilik yaratmayan bir tesisten bahsetmiyoruz.”

Geri Dönüşüm Tesisleri

Geri Dönüşüm İşçileri Sendikası Başkanı Ali Mendillioğlu’nun anlattığına göre, çevresel maliyetlerinin yanı sıra Türkiye’nin geri dönüşüm ve atık toplama sektörü, Sıfır Atık programı kapsamındaki son resmileştirme çabalarına rağmen büyük ölçüde kayıt dışı emeğe bağımlı olmaya devam ediyor.

Büyük el arabalarını sokaklarda iten ve plastik ile kağıt bulmak için çöp kutularını karıştıran atık toplayıcıları, ülkenin büyük bölümünde yaygın bir manzaradır. Onların topladığı malzemeler eninde sonunda Türkiye’nin sayıları giderek artan geri dönüşüm tesislerinden birine ulaşıyor.

Mendillioğlu, bu tesislerin son zamanlarda daha kârlı olan yığınla yabancı çöpü almaları ve kâr elde etmek için toplumun en savunmasız ve dışlanmış kesimlerine bel bağlamalarıyla kötü bir şöhrete kavuştuğunu söyledi. Bu kişilerin çoğu, çok az bir ücret karşılığında ağır ve tehlikeli işleri yapmak üzere “kullan at” işgücü muamelesi gören genç erkeklerden oluşuyor.

Mendillioğlu, Turkey recap’e “Bu işten para kazanmanın tek yolu kira ödememektir” dedi. Kazançlarından tasarruf edebilmek için geri dönüşüm işçilerinin genellikle ailelerini geride bırakarak geri dönüşüm tesislerinde toplu halde yaşadıklarını sözlerine ekledi.

İş sağlığı ve güvenliği önlemlerinin yok denecek kadar az olduğu bu tesislerde çalışan işçiler, uçucu bileşiklere ve zehirli kimyasallara sürekli maruz kalarak çeşitli solunum yolu hastalıklarına açık hale geliyor. Türkiye İşçi Sağlığı ve İş Güvenliği Meclisi (İSİG) tarafından derlenen veriler, geri dönüşüm sektöründe her ay ortalama iki kişinin ezilerek, kesilerek veya yanarak can verdiğini gösteriyor.

Mendillioğlu, “Sokakta toplama noktasında çok ağır bir beden iş gücü gerektiriyor, ki hakeza tesislerde de öyle.” dedi.

Diğerleri gibi o da yeni depozito sisteminden etkilenmiş değil. Şu an kurulu olan yaklaşık 2.500 depozito iade makinesinin çok yetersiz olduğunu savunuyor. Ayrıca, bu makinelerin çoğunun, birkaç lira geri almak için şişe biriktirmeye pek ilgi göstermeyeceğine inandığı orta ve üst sınıf bölgelere yerleştirildiğini söyledi.

Mendillioğlu Turkey recap’e, “20-30 lira için evinde bir hafta 10 gün [şişe/kutu] biriktirip kimse o makinelere gitmiyor.” dedi. Sonuç olarak, depozito ücretinin aslında pratikte ek bir tüketici vergisi olduğunu ileri sürdü.

Çevre Bakanı 13 Ağustos’ta yaptığı açıklamada, uygulamanın başlamasından yaklaşık altı hafta sonra 100 milyondan fazla şişenin iade edildiğini söyledi. Bu miktar, Türkiye’nin ortalama içecek ambalajı tüketiminin iki günlük değerinden bile daha aza denk geliyor.

Çöp sahalarına gömülenler

Bu makinelerle buluşamayan şişeler, ülkenin yaklaşık 100 çöp sahasından (çöplerin sıkıştırıldığı, gömüldüğü ve çoğu zaman çevredeki ekosistem üzerinde zararlı etkilere yol açacak şekilde çürümeye bırakıldığı devasa çukurlar) birine gidebiliyor.

Bu, Dursun Ali Kazar’ın çok iyi bildiği bir bedel. Eski muhtar, İzmir yakınlarında bulunan evinin yukarısındaki tepelere on yıllar boyunca her gün kamyonlarla atık taşınmasını ve dökülmesini izledi.

Harmandalı’daki kontrollü çöp depolama alanı, 1992 yılında kurulduğunda İzmir Belediyesi’nin ilk ve ana bertaraf alanıydı. Türkiye ekonomisi büyüdükçe şehirler genişledi ve tüketim arttı; bu da ülkenin tehlikeli derme çatma çöplük sorununa çözüm bulmak için yeni arayışları gerektirdi. Harmandalı tesisi, koku ve patlamaları önlemeye yönelik gaz toplama ve yakma sistemleriyle o dönemde büyük bir ilerleme olarak kabul ediliyordu.

Ancak İzmir’deki haneler daha fazla çöp üretmeye devam ettikçe Harmandalı’nın çöp yığını planlanan sınırlarının çok ötesine geçti ve Kazar’ın açıkladığına göre, bu durum aşağı kesimlerde yıkıcı sonuçlar doğurdu.

Köyü pis bir koku sarmaya ve zehirli sızıntı suları sokaklara ve su yollarına karışmaya başladı. Çöplükten kaynaklanan kirlilik yerel zeytinlikleri yok etti ve yamaçlarda bir zamanlar bol olan sığır sürüleri ortadan kayboldu. Sonunda köylüler hastalanmaya başladı.

Yıllardır Harmandalı’na atık dökülmesini durdurmak için mücadele eden Kazar, “İnsanlar nefes alamıyor, camlarını bile açamıyorlar. Çocuklar sağlıklı bir şekilde okula gidemiyor.” dedi.

2020 yılında felaket baş gösterdi. Güçlü bir depremin ardından, 13 yıl önce kapatılması planlanan çöp sahasının yakınlarında şiddetli toprak kaymaları arttı. Depolanan çöplerin devasa ağırlığı toprağın çökmesine, yolların parçalanmasına ve evleri yıkılan birçok ailenin bölgeyi terk etmek zorunda kalmasına neden oldu. Kazar, çöplük alanı nedeniyle 14 evin yıkıldığını ifade etti.

Sıfır Atık’ın hayata geçirilmesinden yaklaşık on yıl sonra, tahminlere göre toplam 25 milyon ton atık barındıran tesis 2026’nın başlarında nihayet kapatıldı. Greenpeace’ten Butan için ise, hala doğrudan çöp sahalarına gönderilen muazzam atık miktarı, Türkiye’nin Sıfır Atık vizyonunun gerçekleşmekten ne kadar uzak olduğunu gösteriyor.

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu makale, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı rapor serisinin bir parçası olup, hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

BM çatısı altında iklim değişikliğiyle mücadelede devlet/hükümet başkanları ve temsilcileri katılımıyla düzenlenmesi itibariyle en üst düzey karar organı niteliğindeki COP’un 31’incisi bu yıl Antalya’da, 9-20 Kasım tarihlerinde Türkiye’nin ev sahipliğinde toplanacak.

Küresel iklim yönetiminde kolektif eylem planı ortaya konulmasını amaçlayan COP, İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) kapsamında ilerleme sağlanmasını, ülkelerce alınan önlemlerin etkilerini ölçmeyi ve uygulamaları güçlendirmeyi değerlendiriyor.

COP31 Türkiye zirvesi resmi sitesinde; COP’un iklim mücadelesi odaklı “yapılandırılmış bir inceleme süreci olduğu” belirtilerek, “uluslar arasında şeffaflığı, hesap verebilirliği ve iş birliğini güvence altına alındığı” vurgulandı. “Yıllar içinde COP’lar, Kyoto Protokolü ve Paris Anlaşması da dahil olmak üzere küresel iklim eyleminde önemli kilometre taşlarına yol açmış ve uluslararası iklim politikasının yönünü şekillendirmiştir” denildi. COP31’in ise üç ana başlıkta gerçekleştirileceği açıklandı:

• Emisyon hedefleri ve uygulama — Ülkelerin Paris Anlaşması kapsamındaki güçlendirilmiş ulusal katkılarını hayata geçirmesi,

• İklim finansmanı — COP29’da belirlenen yeni toplu nicel finansman hedefinin gelişmekte olan ülkelere ulaştırılması,

• Uyum ve dayanıklılık — Savunmasız ülke ve toplulukların iklim risklerine karşı dayanıklılığının artırılması.

Peki COP zirveleriyle BM üyesi ülkeler, iklim değişikliğiyle mücadelede ve tüm canlılar için yaşanabilir bir dünya hedefinde ne derece başarılı adımlar atıyor?

Stüdyo recap, COP31 arifesinde küresel ilişkiler çerçevesinde iklim değişikliğine karşı yürütülen çalışmaları, serbest piyasa ekonomisi bir başka deyişle kapitalist sistem arka planında büyüteç altına aldı.

COP31’in Türkiye Cumhuriyeti adına ev sahibi başkanı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanı Murat Kurum, Bonn’da düzenlenen toplantıda “COP31’in temel yaklaşımı açıktır. Başlık üretmek değil, uygulamayı daha da hızlandırmak. Niyet beyan etmek değil, sonuç almak ve iklim eyleminin sonuçlarını şehirlerde, tarlalarda, evde, sanayide, enerjide, okulda, hastanede insanın hayatında hissedilir hale getirmek istiyoruz” mesajını verdi. Kurum, COP31 eylem planıyla ilgili toplantıda, “Dünya verilen kararların hayata geçtiğini görmek istiyor. Çünkü doğa yorgun, insanlık yorgun, kuraklık sofraya kadar uzanıyor. Seller bir ömrün emeğini bir gecede alıp götürüyor. Yangınlar yalnızca ağaçları değil, hatıraları, yuvaları ve gelecek umudunu da yakıyor. Hep birlikte temiz suya erişemeyen çocuklar için, geleceğini toprağa emanet eden çiftçiler için, evlerini ve umutlarını afetlerde kaybeden aileler için, emisyonların salınımından sorumlu olmadığı halde en ağır bedeli ödeyen çocuklar için ve bizden sonra da bu dünyayı devralacak nesiller için artık daha hızlı hareket etmeliyiz” sözleriyle iklim değişikliği için önlemleri uygulama gereğini işaret etti.

Yıldız Teknik Üniversitesi Siyaset Bilimi ve Uluslararası İlişkiler Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Çiğdem Nas, “Aslında bütün bu COP’un dayandığı bir uluslararası sistem var ve bu uluslararası sistemin kendi içindeki adaletsizlikler var, dengesizlikler var, tutarsızlıklar var ve COP sistemi bunu tabii düzeltemiyor” tespitinin ardından artısı ve eksisiyle COP sürecini değerlendirme çağrısı yaptı.

Bugün artık küresel sistemde “teknofeodalizm” tartışması yapıldığını vurgulayan Nas, küresel teknoloji şirketleri tarafından etkilenen siyasi ve ekonomik sistemler bulunduğunu ve dolayısıyla “yeşil boyama”, “yeşil aklama” şeklinde COP süreçleriyle gerçekten dünyayı korumak için adımlar atıldığı görüşünün sorgulandığını dile getirdi.

İklim Adaleti Koalisyonu aktivisti Ecehan Balta, “Biz her şeyden önce kapitalizm, patriyarka yani erkek egemenliği ve sömürgeciliğin el ele bu iklim felaketinden, ekolojik yıkımdan sorumlu olduğunu düşünüyoruz. Bu da sınır tanımıyor” diyerek, iklim değişikliğinden de her kesimin eşit şekilde etkilenmediği için çözümler konusunda “adil” uygulamalar arayışında olduklarını aktardı.

Devletler ve şirketler nedeniyle sivil toplum örgütleriyle COP’lar arasında artık kopuş yaşandığını anlatan Balta, devletler/hükümetler üzerinde baskı mekanizması oluşturmak içinse Halkların İklim Zirvesi buluşmasını gerçekleştireceklerini paylaştı.

Detaylar Heinrich Böll Stiftung Türkiye Temsilciliği’nin desteğiyle hazırladığımız videomuzda.

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

Instagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu video, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı video serisinin bir parçası olup hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

İklim değişikliği ise kentlerin sağlıklı olmasını da olumsuz yönde etkiliyor. Orman yangınları, afetler, aşırı iklim olayları ve aynı zamanda su kaynaklarının tükenmesi gibi pek çok başlık kent sağlığını tehdit ediyor.

Türkiye’nin ev sahipliğinde Antalya’da gerçekleşecek olan COP31 toplantısında da “sağlıklı kentler” bir gündem başlığı olacak. Türkiye’de yerel yönetimlerin finansmanı ve yerel yönetimlerin sağlıklı kent kavramına yaklaşımı ise oldukça önemli. Peki, sağlıklı kent mümkün mü?

Türkiye Sağlıklı Kentler Birliği Genel Sekreter Yardımcısı Doç. Dr. Dalya Hazar, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) çatısı altındaki Sağlıklı Şehirler Ağı üyesi olarak 2005 yılında Bursa’da oluşturulan birlik yapılanması kapsamında 150’nin üzerinde belediye ile çalıştıklarını aktardı.

Hazar, “Sağlıklı kent aslında insan perspektifinden baktığımızda iyi olma halini tesis edebileceğimiz ki bu sadece insanın kendi biyolojik fiziksel sağlığı olduğu kadar hava kalitesi, iklimlendirme, çevresel kalite, estetik, gıda güvenliği, su kalitesi, suya erişim, sağlıklı gıdaya erişilebilirlik, farklı sosyal kesimler tarafından en temel haklara mesela barınma gibi haklara erişebildiği ya da istihdam koşullarında insanca yaşama hakkına erişebildiği bir kent ortamını tarif ediyor” diye aktardı. Hazar, “Son yıllarda dünya genelinde olduğu gibi Türkiye’de odaklandığımız konu “tek sağlık” yaklaşımı oldu. Bu “One Health” yaklaşımı hem insan sağlığın hem çevre sağlığın hem de hayvan sağlığının, hayvan refahının bütünsel olarak ele alınmasıyla ilgileniyor. İklim değişikliği de yine çevre sağlığı, insan sağlığı ve hayvan sağlığı hepsini kesiştiren bir nokta” diye ekledi.

İzmir Büyükşehir Belediyesi (İBB) Genel Sekreter Yardımcısı Prof. Dr. Pınar Okyay ise, İzmir örneğindeki sağlıklı kentler çalışmasını anlatarak, kentteki yeşil alan planlamasında bir İzmirli evinden üç ağaç görebilmeli görüşüyle yola çıkıldığını belirterek, her mahalle için en az yüzde 30 yeşil alan öngörüldüğünü ve Kültür Park’ın da karbon emisyonuyla mücadele ekseninde yeniden planlandığını aktardı. İzmir’de yağmur suyu depolaması yapılmasına ve güneş enerjisi yatırımlarına odaklanıldığını anlatan Okyay, esasen en önemli başlığın “halkın bilgilendirilmesi” olduğunu söyleyerek, vatandaşlarca sağlıklı kentin talep edilmesi gerektiğini ifade etti.

Antalya’daki COP31 Zirvesi’ne; İzmir Büyükşehir Belediyesi olarak ilk yerel bileşenler toplantısında ve ilk gençler toplantısında elde ettikleri deneyimleri aktaracaklarını kaydeden Okyay, COP31 kapsamında uluslararası maddi kaynaklar sağlanmasında ise sorunlar olduğunu ve yerel yönetimlere mutlaka kaynak sağlanması gerektiğine işaret etti.

Detaylar Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırladığımız videomuzda.

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu video, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı video serisinin bir parçası olup hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

Antalya’daki zirvede Türkiye adına mevcut hükümet tarafından sera gazı emisyonunu azaltma ve fosil yakıtlara veda edilmesi yönünde hangi vaatlerde bulunacağı merak konusuyken, Muğla’daki Akbelen Ormanı örneğinde yeni kömür madeni sahaları açılmasına izin verilmesi çelişkisi tartışılıyor.

Stüdyo recap, Birleşmiş Milletler (BM) İklim Değişikliği Konferansı, kısa adıyla COP kapsamında dünyamızda yaşamı etkileyen iklim değişimi gerçeğinde kömür madeni ve Türkiye’deki tabloyu uzman görüşleriyle irdeledi.

Sürdürülebilir Ekonomi ve Finans Araştırmaları Derneği (SEFiA) Kurucu Direktörü Bengisu Özenç, “Türkiye’deki enerji dönüşüm gündemine bakıldığında aslında hızlı bir de enerji dönüşüm gündemi olduğunu biliyoruz. Türkiye’nin çok iddialı yenilenebilir hedefleri var. 2035 yılına kadar 120 gigavat güneş ve rüzgar kurulu gücüne erişme gibi bir gündemi var. Ancak buna baktığımız zaman yani bu tartışma içerisinde biz Türkiye’nin kömür başta olmak üzere fosil yakıtlardan çıkış gibi bir konuyu önceliklendirmediğini görüyoruz” tespitini paylaştı. Elektrik üretiminde kömür tüketimine dayalı enerji elde edilmesinden vazgeçilmemesine karşın son iki yılda kömür madenciliğinde 11 bin kişilik istihdam kaybı yaşandığını ifade eden Özenç, hemen hemen her maden bölgesinde maden işçilerince hak arayışı protestoları gerçekleştirildiğini ve çalışma koşullarındaki olumsuzluklara çözüm bulunmadığını anımsatarak, ithal kömüre bağlılık artarken yerli kömür üretiminde de sağlıklı planlama yapılmadığının açıkça görüldüğünü vurguladı.

Greenpeace Türkiye İklim ve Enerji Kampanya Sorumlusu Emel Türker Alpay, iklim değişikliğinin yüzde 70-75 oranında fosil yakıtlar tarafından tetiklendiğine dikkat çekti. Alpay, dünya genelinde fosil yakıt tüketiminden vazgeçilmesi gündemine paralel olarak Türkiye’nin 2053 yılında “karbon nötr ülke” olma hedefi bulunduğunu hatırlattı; ancak ülkenin elektrik üretiminde halen kömüre bağımlı olduğunun altını çizdi.

Yerli kömürün yeterince verimli olmadığını ve bu yüzden Türkiye’nin kömür ithalatçısı olmaya devam ettiğini belirten Alpay, yerli kömür üretimi ve madencilik alanındaki sorunlara da değindi. Alpay, hem maden işçileri hem de maden sahalarının çevresinde yaşayan bölge halkı için sağlıklı yaşam koşullarının güvence altına alınmadığını vurguladı.

Bu yıl düzenlenecek COP31 zirvesinde en önemli gündem maddesinin “fosil yakıtlardan adil çıkış” olacağını hatırlatan Alpay, Türkiye’nin zirvedeki en az 190 ülke temsilcisine örnek olabileceğini ifade ederek sözlerini şöyle tamamladı:

“Bunun için yapılması gereken hamle; Türkiye’nin yeni kömür santrali yapmayacağını açıklaması ve bunun da bir göstergesi olarak Afşin’de planlanan santrali iptal etmesi ve bundan sonra da kademeli olarak kömürden adil bir çıkış planıyla çıkacağını açıklaması. Böylece fosil yakıtlardan adil bir çıkışla bu mümkündür mesajını vermiş olur ve kendi liderliğini de güçlendirmiş olur. Kömürden adil bir şekilde çıkacağını ilan etmek; kimseye geride bırakmayacak, yerel ekonomileri, işçileri, oraya bağlı insanları mağdur etmeyecek şekilde çıkacağını ilan etmek önemli olacaktır.”

İzmir Çevre Hareketi Avukatlar Grubu üyesi Avukat Arif Ali Cangı da, Anayasa Mahkemesi’nin gündeminde olmasına rağmen zeytin alanlarıyla ilgili madenciliğe yeşil ışık yakan yasal düzenlemeyle ilgili halen hukuki iptal kararı alınmadığını anımsatarak, her geçen gün yasal düzenlemelerle ülke genelinde maden sahalarında artış olduğunu işaret etti. Cangı, ayrıca “Kasım ayında Antalya’ya toplanacak olan COP31’in karar vericileri, Türkiye’deki mevcut politikaları dikkate almaları gerekiyor. Çünkü Türkiye’nin vereceği sözler, bu uygulanan politikalarla samimi mi, doğru mu, yanlış mı şekilde değerlendirmekte yarar var. Bu karar vericilerin, Milas’ı, Akbelen’i görmelerini ben öneririm. Zira Akbelen’i gören vicdanlı bir kişi, orada yaşanan katliamı, orada yaşanan ekokırımı yok sayamaz diye düşünüyorum” mesajını verdi.

Detaylar Heinrich Böll Vakfı Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırladığımız videomuzda.

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu makale, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı rapor serisinin bir parçası olup, hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

ESKİŞEHİR— İstanbul’dan doğuya doğru giden, bir dizi dar vadinin arasından Anadolu’nun geniş ovalarına açılan demiryolu, Türkiye’nin hızlı trenlerini Beylikova ilçesinden geçmeye davet ediyor.

Cuma günleri kurulan pazar yeri haricinde, yaklaşık 6.000 nüfuslu bu yerleşim yeri, tren yolcularının geçerken attıkları bir bakış dışında dışarıdan pek az ilgi görür. Ancak Beylikova topraklarının altında, bu bölgeyi ABD-Çin kaynak yarışının ön saflarına yerleştiren, 21. yüzyılın jeopolitik rekabetinin yakıtı yatıyor.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, Beylikova’nın henüz dokunulmamış rezervlerinin, modern elektronik ve savunma sistemlerinde kullanılan kritik mineraller olan nadir toprak elementlerinden (NTE) 694 milyon tona kadar barındırdığını tahmin ediyor. Doğrulanması halinde bu bölge, Çin’in ardından dünyanın bilinen en büyük ikinci rezervi olacak.

Türkiye’nin geleceğin tedarik zincirlerindeki yerini sağlama almayı hedefleyen bakanlık, ABD ve Çin’deki uluslararası ortakların ilgisini çekmeye çalışırken, Beylikova madenlerini geliştirmeye başlamak üzere 2023 yılında bir pilot program başlattı.

Aynı zamanda Washington, küresel NTE üretimindeki Çin hakimiyetine karşı koyma arayışında. ABD Başkanı Donald Trump, iki rakip arasındaki zaman zaman alevlenen ticaret savaşlarında Amerikan tedarik zincirlerinin NTE üzerindeki ihracat kontrollerini bir koz olarak kullanan Pekin’e olan bağımlılığını azaltmak için giderek daha fazla çaba sarf ediyor.

Son olarak 20 Temmuz’da Trump, Amerikan savunma sanayiini kritik malzemeleri “yurt içinden veya (Türkiye gibi) müttefik ülkelerden” tedarik etmeye teşvik etmek amacıyla tasarlanan bir başkanlık kararnamesi imzaladı.

Washington ile Ankara arasında NTE konusunda kesişen bu çıkarlar, yakında Beylikova tepelerinde yankı bulabilir. Yine de Türk yetkililer yeni madenleri ekonomik bir lütuf olarak överken, yerel halk ve çevreciler yeni iş imkânı vaadinin, NTE çıkarılmasının doğasında bulunan radyoaktif riskler ve ekolojik tahribat karşısındaki değerine ikna olmuş değil.

NTE rezerv alanına komşu, çoğunluğu emekli çiftçilerden oluşan Kızılcaören köyü sakinlerinden Ruşen, “Daha fazla maden açarlarsa neyle karşılaşacağımızı bilmiyoruz ama madenlerin yakınında yaşayan insanlar için bunun genellikle iyi bir şey olmadığını biliyoruz” dedi.

Köy çeşmesinin başında, arabasının arka camını süpürgeyle sabunlarken konuşan Ruşen, eskiden su ihtiyaçlarını tepedeki bir kaynaktan karşıladıklarını ancak yakınlarda bir taş ocağı açılınca o su kaynağının kuruduğunu anlattı.

Ruşen bölgede faaliyet gösteren yeni madenleri sıralarken, bahçelerinden çıkıp sohbete katılan diğer köylüler de sessizce başlarıyla onay verdi. Ruşen, “Şimdi suyumuzu tepenin aşağısından pompalıyoruz” dedi.

Eti Maden’in pilot projesi

Kızılcaören’den giden yolun ilerisinde, devlete ait madencilik şirketi Eti Maden tarafından işletilen bir tesis olan Beylikova Florit, Barit ve NTE İşletme Müdürlüğü yer alıyor. Beylikova Belediye Başkanı Hakan Karabacak’a göre tesisin içinde yaklaşık 60 Türk araştırmacı mineral ayrıştırma teknikleri üzerine çalışıyor.

Bu sırada dışarıdaki çalışma ekipleri, faaliyetleri genişletmek amacıyla yeni bir kompleks inşa ediyor. Turkey recap Temmuz 2026’da sahayı ziyaret ettiğinde, cevher zenginleştirme süreci için ek ekipmanlara ev sahipliği yapacak yeni bir sanayi tesisinin temelleri atılmış durumdaydı.

Bölgeden alınan maden numunelerinde lantan, seryum, praseodim, samaryum, gadolinyum, öropiyum ve neodim gibi NTE’ler tespit edildi. Bu tür minerallerin çıkarılması esnasında sıklıkla Beylikova’daki sahada da bulunan ve hafif radyoaktif bir metal olan toryum açığa çıkar.

Toryumun varlığı nedeniyle Türkiye Nükleer Düzenleme Kurumu, NTE’lerin zenginleştirilmesi sırasında oluşacak radyoaktif atıklar için “uzun vadeli depolama tesisi” kurulması sürecini gözetecek.

Radyoaktif riskler

Çevre grupları, böyle bir depolama tesisinin sızma yaparak yerel su kaynaklarını kirletme potansiyeline sahip zehirli bir atık barajı (maden atıklarını tutmak için tasarlanmış açık bir çukur) içermesinden endişe duyuyor.

NTE üretiminde bu tür riskler daha da artabilir; çünkü adlarının aksine nadir toprak elementleri aslında oldukça yaygındır, ancak düşük konsantrasyonlarda bulunurlar. Bu durum, değerli bileşikleri çıkarmak için madencilik işletmelerinin devasa miktarda toprağı işlemesini gerektirir ve yakın çevresinde tehlikeli miktarlarda maden atığı oluşturur.

Polen Ekoloji Kolektifi üyesi Levent Büyükbozkırlı:

”Nadir metaller doğada diğer minerallerle bileşik halinde bulundukları için kapsamlı ve zahmetli bir saflaştırma işlemine tabi tutulmaları gerekiyor; bu da çok miktarda zehirli kimyasalın kullanılması, aşırı su tüketimi, tüketilen suyun metal saflaştırma sırasında ağır metaller ve asitlerle kirletilmesi, sonuç olarak da tahmin edileceği üzere uygun şekilde arıtılmayan atık suların yer altı ve yer üstü su varlıklarını zehirlemesi gerçeği ile bizleri karşı karşıya bırakıyor.”

Yapılan son çalışmalar, 1 ton nadir toprak elementini ayrıştırmanın yaklaşık 2.000 ton zehirli atık ürettiğini gösteriyor. Türkiye’nin madencilik projelerini hızlandırmaya yönelik süregelen deregülasyon hamlesi göz önüne alındığında, uygulamayı eleştirenler devletin büyük miktarlardaki maden atığını güvenli bir şekilde bertaraf etmek için gerekli önlemleri almadığını savunuyor.

Bölgedeki maden karşıtları iddialarını desteklemek için, dokuz işçinin hayatını kaybettiği ve siyanürlü atıkların yakın nehirlere karıştığı 2024 İliç altın madeni faciası ile o yılki madencilik projesi başvurularının yüzde 84’ünün kapsamlı çevresel etki değerlendirmelerinden muaf tutulması gerçeğini sık sık yan yana getiriyor.

Doğrulanmamış rezervler

Beylikova için zehirli atık riski, topraktaki NTE konsantrasyonuna bağlı ancak bu konsantrasyon oranları henüz doğrulanmış değil. Eti Maden’in uluslararası sertifikasyon için başvurduğu bildirilse de süreç henüz tamamlanmadı; Türkiye’nin ABD Jeolojik Araştırmalar Kurumu’nun (USGS) Mineral Emtia Özetleri gibi resmi kataloglarda NTE kaynağı olarak yer almamasının nedeni de bu.

İngiliz Jeolojik Araştırmalar Kurumu başjeoloğu Kathryn Goodenough, sertifikasyon olmadan Türkiye’de NTE geliştirilmesinin sunacağı fırsatları ve yaratacağı riskleri öngörmenin zor olduğunu söyledi.

Pilot programdan önce sahayı ziyaret eden Goodenough, cevher yatağının yüzde 0,2 ila 2’sinin nadir toprak oksitleri olabileceğini, yani tahmini 694 milyon tonluk rezervin yaklaşık 1,4 ila 14 milyon tonunun NTE barındırabileceğini tahmin ediyor. Bu miktar devlet öngörülerinden önemli ölçüde az olsa da toplam rakam Türkiye’yi kanıtlanmış NTE rezervine sahip ilk 10 ülke arasına sokmaya yetecektir.

Sahanın radyoaktif atık riskiyle ilgili olarak Goodenough, bunun minerallerin nasıl işlendiğine bağlı olduğunu söyledi.

Turkey recap’e konuşan Goodenough, “Anladığım kadarıyla Kızılcaören’deki ana cevher minerali, nadir toprak ve flor içeren bir karbonat minerali olan bastnazittir” dedi. “Odak noktası bastnazit işlemekse, maden atıklarının radyoaktivite oranı nispeten düşük olabilir.”

Goodenough, Beylikova’nın tam kapasite çalışan bir NTE madenine dönüşmesi için daha katetmesi gereken çok aşama olduğunun (ki bu yaklaşık on yıl sürebilecek bir süreçtir) altını çizdi. Resmi sertifikasyonun uluslararası yatırımları çekmeye yardımcı olacağını belirten Goodenough, Türkiye’nin yatakları yerli finansmanla geliştirmeyi de tercih edebileceğini sözlerine ekledi.

Yerel faydalar

Türkiye’nin stratejik rezervlerinin korunmasını savunanlar, ülkenin yerli rüzgâr türbini ve elektrikli araç sektörlerinin Beylikova’daki NTE’ler için yeterli bir sanayi talebi tabanı oluşturduğunu ve uluslararası yatırımcılara olan ihtiyacı azalttığını ileri sürüyor.

Asıl sorunun Türkiye’nin NTE’leri işleyecek teknolojik kapasiteden yoksun olması olduğunu belirten Beylikova Belediye Başkanı Karabacak, Amerikalı ve Çinli ortaklarla görüşmelerin sürdüğünü de sözlerine ekledi.

Yine de Cumhuriyet Halk Partili (CHP) Karabacak; maden hakları üzerindeki egemenliğin korunmasının ve ekonomik kazanımların yerelde tutulmasının, ham maddeleri az bir kazanç uğruna ihraç etmeye kıyasla öncelikli olduğunu vurguladı.

Beylikova Belediye Başkanı Hakan Karabacak:

“Maden bizim ilçemizde olduğu için bundan en çok bizim ilçemizin ve Beylikovalı vatandaşlarımızın faydalanması gerekiyor çünkü kaynak bu bölgenin kaynağı. Biz burada bir fabrika kurulmasını, burada bir iş sistemi sağlanmasını, gençlerimizin, Beylikovalı kadınlarımızın bu fabrikada çalışmasını istiyoruz. Burada işsizliğe çözüm üretilmesini istiyoruz.”

Belediye başkanının masasında 12 nadir toprak mineralinin numuneleri duruyor. Numuneler, Eti Maden amblemli ahşap bir sergileme standında dizilmiş cam tüplerin içinde yer alıyor. Mineral isimlerinin yazılı olduğu etiketlere göz gezdiren başkan, madenciliğin yerel su kaynaklarına ve tarım sektörüne oluşturduğu risklerin yanı sıra, yerelde zenginleştirilen NTE’lerin bölgeye kazandıracağı değeri de kabul etti.

“Madenler çok kıymetli olduğu için bunların en güvenli şekilde çıkartılıp ülke ekonomisine kazandırılması gerekiyor. Biz madene karşı değiliz. Madenin sağlıklı bir şekilde çevreye zarar vermeden çıkartılmasını ve ülkemizde, ilçemizde işlenmesini, ondan sonra ülke ekonomisine katkı sağlamasını istiyoruz.”

Küresel talepler

Bu sırada Washington’da Trump, temmuz ayı sonlarında ABD için kritik mineralleri daha fazla güvence altına almak amacıyla yakın tarihli tedarik zinciri talimatını ikinci bir başkanlık kararnamesiyle takip etti.

Çevreciler, artan NTE talebinin pazar değerlerini kaçınılmaz olarak yükselteceğinden, bunun da yakın gelecekte düşük verimli madencilik projelerini bile ekonomik olarak kârlı hale getireceğinden -ve Türkiye ile ötesinde daha fazla sahayı olası kirlenmeye açacağından- endişe duyduklarını dile getirdi.

Yine de yakın zamanda Türkiye’nin NTE potansiyeline ilişkin kapsamlı bir değerlendirmenin ortak yazarlığını yapan eski Türk diplomat ve Florida Uluslararası Üniversitesi Jack D. Gordon Kamu Politikaları Enstitüsü kıdemli araştırmacısı İmdat Öner, uluslararası sertifikasyon olmadan Beylikova’nın geleceğini öngörmenin zor olduğunu belirtti.

Turkey recap’e konuşan Öner, “Türkiye, nadir toprak elementleri konusunda ABD ile anlaşmalar yapmaya son derece istekli; ancak bu, Türkiye’nin ABD’nin katı tedarik zinciri şeffaflığı ve güvenliği gereksinimlerini karşılamasına bağlı olacaktır” dedi.

Öner şunları da ekledi: “Türkiye’nin bor ve belirli kritik minerallerdeki güçlü konumu, özellikle ABD Çin’e alternatifler ararken onu kullanışlı bir ortak yapabilir. Yine de olası herhangi bir anlaşma veya uzlaşı muhtemelen sınırlı, teknik ve uyum prosedürleri ağırlıklı olacaktır.”

Türkiye Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, bu makale için yapılan çok sayıda görüşme talebine yanıt vermedi. Aynı şekilde Eti Maden temsilcileri de Beylikova yatağının sertifikasyon sürecine ilişkin soruları yanıtlamadı.

Kızılcaören’de ise Ruşen arabasını yıkamayı bitirdi ve Trump’ın ayağının altındaki minerallerle ilgilenebileceği düşüncesine bıyık altından gülümsedi.

“Tabii, Trump ne koparırsa kâr gözüyle bakıyor,” dedi Ruşen. “Eskiden Çinli ziyaretçiler de buralardan geçerdi… Ama ne zamandır onları görmüyorum.”

Devletin NTE madenlerini geliştirme çabalarından yerel halkın faydalanıp faydalanamayacağı sorulduğunda ise Ruşen kaşlarını kaldırdı ve geç bunları dercesine elini salladı.

“İş imkânı getirecek diyorlar ama getirmeyeceğini biliyoruz. Belki bir iki kişi alır, gerisi yabancılara gider,” dedi.

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu makale, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı rapor serisinin bir parçası olup, hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

Antalya’da gerçekleştirilecek COP31 Zirvesi kapsamında tarım ile iklim değişikliği arasındaki uyum sorunu da ele alınacak. Sınırlı su kaynaklarının sürdürülebilirliği değerlendirilecek ve gıda güvenliği de önemli başlıklardan biri olacak.

Stüdyo recap, Ege Bölgesi’nde kuraklık sonucunda tarım sektöründeki üretim tercihlerinde yaşanan değişime ve Türkiye genelindeki kuraklık sorununa büyüteç tuttu.

Boğaziçi Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Murat Türkeş, tarım çağdaş teknolojiyle birleştirilirken, iklim değişikliği ve kuraklıkla mücadele kapsamında tarımda ve kentlerde uyum için çaba harcanması gerektiğini söyledi.

Türkeş, “Türkiye su yönetimi ve kuraklık yönetimi açısından hazır değil. Çünkü proaktif, bütünleşik, dinamik ve paydaşların katıldığı bir su yönetimi yapılmadı. Ne yangın yönetimi ne de kuraklık yönetimi var. Ama pek çok çalışma, pek çok proje var. Ne insan sistemlerinde ne doğal sistemlerde ne kuraklıkla mücadelede ne yeraltı suyunu koruyabilmek için yapılan yasal düzenlemelerin takibi ve uygulanmasında ne de tarımda etkili ve yeterli bir sulama sistemini destekleyecek uygulamalarda yeterlilik var. Damla sulamayı konuşuyoruz ama bunun ağırlığı fazla değil. Hâlen en yaygın yöntem olarak salma sulama yapılıyor” diye konuştu.

İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi, Paris Anlaşması ve Birleşmiş Milletler Çölleşme ile Mücadele Sözleşmesi kapsamında, küresel düzeyden bölgesel düzeye kadar kuraklık yönetimine ilişkin bütün kararların desteklenmesi ve uygulanmasıyla başarı sağlanabileceğini anlatan Türkeş, “İklim değişikliğinden, sıcak hava dalgalarından, orman yangınlarından, tarımsal ve hidrolojik kuraklıklardan, aşırı hava ve iklim olaylarından en fazla etkilenebilecek ülkelerden biri Türkiye olduğu için, Türkiye’nin bunlara sahip çıkarak hem ulusal hem bölgesel hem de küresel düzeyde öncülük yapması gerekiyor” diye ekledi.

TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası Başkanı Dr. Hakan Çakıcı, tatlı suyun yüzde 75’inin tarım sektörü tarafından kullanıldığını vurgulayarak, gıda güvenliği için hangi ürünlere öncelik verileceğine ilişkin planlama yapılması çağrısında bulundu.

Devletin sorumluluğunun altını çizen Çakıcı, “Bizim su kaynaklarımızın birincisi yüzey sularımız. Yani yağmuru, yağışı ve nemi tutmamız gerekiyor. Bunu nelerle yapabiliriz? Barajlarla, göletlerle yapabiliriz. Temelde devlet yatırımları önemli. Devlet eliyle, barajların yanı sıra göletler ve büyük sulama tesisleri yapılması gerekiyor. Kış döneminde yağan suyu tutmak zorundayız” dedi.

Çakıcı, “Ben COP31 masasında olsam öncelikle, iklim değişikliği projeksiyonlarına göre var olan ya da olacak suyu muhafaza etmek için neler yapabileceğimi, bunu koruyabilmek için hangi adımları atabileceğimi tartışırdım. Daha sonra da rezerv ettiğim suyu çiftçiye hangi koşullarda ulaştırabileceğimi ve hangi ürünler için kullanabileceğimi ele alırdım. Daha sonra da rezerv ettiğim suyu çiftçiye hangi koşullarda ulaştırabileceğimi ve hangi ürünler için kullanabileceğimi ele alırdım. Kesinlikle yeni tarım politikalarına geçmemiz lazım. İklim değişikliğini kabul ediyorsak -ki zaten yaşıyoruz - yeni tarım politikalarına geçmek zorundayız” mesajını verdi.

Aydın-Söke Yağlı Tohumlar Tarım Satış Kooperatifi Başkanı Yılmaz Gültekin de Türkiye’de mutlaka doğru bir su yönetimi politikasına ve uygulamasına ihtiyaç bulunduğuna işaret ederek, Menderes Nehri örneğinde nehrin birkaç noktasında boğum sulama yapılmasını talep ettiklerini açıkladı.

Ziraat mühendisi ve çiftçi Mustafa Ateş de suyun tarlalara sulama kanallarıyla ciddi kayıplar yaşanarak ulaştığını belirterek, sıcak hava koşulları dikkate alınarak devlet eliyle mutlaka kapalı sulama sistemine geçilmesi gerektiğini ve bunun çiftçiler tarafından bireysel yatırımlarla gerçekleştirilmesinin mümkün olmadığını vurguladı.

Detaylar, Heinrich Böll Vakfı Türkiye Temsilciliğinin desteğiyle hazırladığımız videomuzda.

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu video, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı video serisinin bir parçası olup hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

ADANA — Çukurova Deltası olağanüstü bir doğal güzelliğe sahip. Türkiye’nin Akdeniz kıyısında, Seyhan ve Ceyhan nehirleri arasında konumlanan bölge; göller, bataklıklar ve lagünlerle çevrili. Flamingo ve pelikanların da aralarında bulunduğu onlarca göçmen kuş türünün uğrak noktalarından biri.

Bölgenin kumsalları, ülkenin en geniş sahilleri arasında. Her yaz, Türkiye’deki en büyük caretta caretta ve yeşil deniz kaplumbağası popülasyonları yumurtlamak için bu kıyılara geliyor.

Ancak son yıllarda artan yabancı atık ithalatı bu ekosistemi giderek daha fazla tehdit ediyor; çünkü geri dönüşüm için gönderilen plastikler çoğunlukla kontrolsüzce doğaya bırakılıyor. Adeta yağmur gibi yağan plastik atıklar su yollarında birikip denize taşınıyor, ardından dalgalarla yeniden yerel kıyılara vuruyor.

Adanalıoğlu Sahili’nin ıssız manzarasında oturan 60 yaşındaki yöre sakini emekli Kenan Ülgen, “Eskiden burası sadece kumdu,” dedi. Sahilden, uzaktaki soda külü ve krom fabrikasına kadar her yer rengârenk atık yığınlarıyla kaplı. Bir kısmında Avrupa menşeli etiketler seçilse de atıkların büyük bölümü tanınmayacak kadar küçük parçalara ayrılmış. Havada ise keskin bir koku var.

“İnsanlar daha temiz yerler aramaya başladı,” sözlerini Turkey recap’e aktaran Ülgen, sadece birkaç yıl öncesine kadar bu plajların denize girenler ve piknik yapan ailelerle dolup taştığını anlatıyor. Oysa bugün Seyhan Nehri ve ona bağlı kanallar, Akdeniz’e saatte tahminen 5,3 milyar mikroplastik parçacık boşaltıyor.

Çin’in 2018 yılında plastik atık ithalatını yasaklamasının ardından Türkiye, Avrupa’nın plastik atıkları için başlıca varış noktası haline geldi ve kendisini sürdürülebilir atık yönetiminde öncü bir ülke olarak konumlandırdı. 2025 yılında Avrupa Birliği kaynaklı 503 bin ton plastik atık ithal ederek rekor seviyeye ulaştı. Kasım ayında yürürlüğe girecek AB Atık Sevkiyatı Tüzüğü’ndeki değişikliklerle birlikte bu miktarın daha da artması bekleniyor.

Bu kârlı yabancı atığın büyük bölümü, Adana’daki yaklaşık 200 geri dönüşüm tesisinden birine ulaşıyor. Bu tesislerde atıkların ayrıştırılması, parçalanması ve işlenmesi; ardından da genellikle sanayi üreticilerine satılmak üzere plastik granüllere dönüştürülmesi bekleniyor.

Ancak pek çok aktivist, bölge sakini ve bilim insanı Türkiye’nin bu geri dönüşüm hamlesine kuşkuyla yaklaşıyor. Denetim eksikliği ve kapasite yetersizliğine dikkat çekiyor; devasa miktarda plastik çöpün doğaya döküldüğünü, yakıldığını veya akarsulara boşaltıldığını, bunun da Çukurova Deltası’nda yıkıcı bir çevresel tahribata yol açtığını belirtiyor.

Yürürlüğe girecek AB düzenlemesi

Uzmanlar ve çevre aktivistleri, AB’nin revize edilen Atık Sevkiyatı Tüzüğü’nün Kasım 2026’da yürürlüğe girmesiyle birlikte Türkiye’de atık bertarafına ilişkin sorunların daha da derinleşeceğinden endişe ediyor. Düzenleme, Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) üyesi olmayan ülkelere plastik atık ihracatını yasaklayacak.

Bu durum, Avrupa’ya yakın bir OECD üyesi olan Türkiye’nin büyük olasılıkla çok daha fazla yabancı çöp ve atığı üstleneceği anlamına geliyor.

Yeni kurallar, bazı endişeleri gidermek adına ek denetimler getirecek. Bu doğrultuda Türkiye gibi ülkeler, sıkılaştırılmış bir “önceden bilgilendirilmiş onay” (PIC) sistemi aracılığıyla gelen tüm atık sevkiyatlarını açıkça kabul etmek zorunda kalacak.

Avrupalı ihracatçılar ayrıca, yurtdışındaki tesislerin AB’ye eşdeğer çevre standartlarını karşıladığını doğrulamak için bağımsız üçüncü taraf denetimlerini finanse etmek zorunda olacak. Buna ek olarak AB, atık yönetimini kurallara uygun şekilde yapmayan ülkelere yapılan ihracatı tamamen askıya alabilecek.

Greenpeace Türkiye sosyal ve ekonomik sistemler kampanya sorumlusu Berk Butan’a göre bu önlemler yeterli olmayacak.

“Küresel atık ticareti doğası gereği şeffaf değildir ve sistematik olarak yanlış sınıflandırılmaya açıktır,” sözlerini Turkey recap’e aktaran Butan ekliyor: “Tek sağlıklı çözüm, atık ithalatına koşulsuz ve kalıcı bir yasaktır.”

Uzmanlar, Turkey recap’e yaptıkları açıklamada geri dönüşümün mevcut plastik krizine ana çözüm olamayacağını belirtiyor. Bunun yerine, yüksek tüketimli ülkelerin plastik kullanımını azaltması ve atıklarını “ülke içinde” yönetme sorumluluğunu üstlenmesi gerektiğini savunuyorlar.

Environmental Investigation Agency’nin (EIA) kıdemli kampanya sorumlusu Lauren Weir, “Türkiye de dahil olmak üzere diğer ülkelere bu kadar fazla atık gönderilmesi, bu ülkelerin kendi plastik atıklarını çevreye uygun şekilde geri dönüştürme fırsatını da ortadan kaldırıyor,” dedi.

Avrupa Komisyonu’nun iklim ve çevre politikaları sözcüsü Anna-Kaisa Itkonen’in ofisi ise bu haber yayına hazırlanana kadar görüş taleplerimize yanıt vermedi.

Adana’nın atık sorunu

Adana’daki geri dönüşüm sektöründen kaynaklı kirliliği yaklaşık on yıldır takip eden Çukurova Üniversitesi’nden deniz biyoloğu Sedat Gündoğdu, kente dökülen muazzam miktardaki plastik atığın yerel su yollarını yüksek yoğunlukta mikroplastik ve diğer toksinlerle doldurduğunu belirtti.

Gündoğdu’ya göre hem Avrupa’dan gelen hem de yerli olan devasa miktardaki çöple başa çıkmakta zorlanan Adana’daki birçok geri dönüşüm tesisi, arıtılmamış atık suları rutin olarak doğrudan yerel kanallara deşarj ediyor.

Gündoğdu’nun çalışmaları, bu tesislerin hemen aşağısındaki suda mikroplastik yoğunluğunun, yukarısına kıyasla 132 kata kadar yüksek olduğunu ortaya koyuyor. Atık su analizleri, içinde sıklıkla tüketim ürünlerinden gelen plastiklerin bulunduğunu gösteriyor; parçacıkların biçimi ise bunların sıradan çöpten değil, büyük olasılıkla sanayi deşarjından geldiğine işaret ediyor.

“Bu kirli atık suyu kanallara boşaltıyorlar ve çiftçiler de bu kanalı sulama kaynağı olarak kullanıyor,” ifadelerini Turkey recap’e aktaran Gündoğdu ekliyor: “Gıda sistemine taşınan tüm bu kirliliği bir düşünün.”

Araştırması, bu suyla sulanan tarım toprağının çok daha yüksek düzeyde mikroplastik içerdiğini ortaya koydu. Bu durum, yerel tarım arazilerinin verimliliğini ciddi biçimde tehdit ediyor.

Zamanla bu toksik kimyasallar ürünlerin yenilebilir kısımlarında da birikebiliyor; böylece insanlara ve yaban hayatına ulaşabiliyor. Mikroplastik tüketimi ise kanser, kalp krizi, üreme sorunları ve daha birçok sağlık problemiyle ilişkilendiriliyor.

Mersin Çevre ve Doğa Derneği Başkanı Sabahat Aslan, atıkların büyük bir kısmının Adana’nın ilçelerinde ya da geri dönüşüm tesislerinin içinde yakıldığını belirtti. Aslan, bu tesislerden çıkan toksik dumanın çevre mahallelere yayıldığını ve bu bölgelerde solunum yolu hastalıkları ile kanser vakalarında artış görüldüğünü de sözlerine ekledi.

Aslan, “Bu geri dönüşüm mahallesinde yaşayan bir arkadaşımız, tesisler açıldıktan sonra kanser oldu,” dedi.

Türkiye’de son beş yılda plastik geri dönüşüm tesislerinde yaklaşık 200 yangın ihbarı yapıldı ve bunların 15 ila 20’si Adana’da gerçekleşti. Yerel çevre örgütleri, bu sıklığın münferit olaylardan çok, atık bertaraf yöntemine dair sistematik bir örüntüye işaret ettiğini iddia ediyor.

Seyhan ve Ceyhan nehirleri üzerinden Akdeniz’e taşınan plastik atık, toplam girişin yaklaşık onda birine karşılık geliyor. Karataş Su Ürünleri Kooperatifi Başkanı Celal Safsoylu’ya göre, komşu ülkelerden çöp taşıyan deniz akıntılarıyla birleşen bu kirlilik, yerel balık stoklarına ağır bir darbe vurdu.

“Birçok tür yok olma tehlikesiyle karşı karşıya,” sözlerini Turkey recap’e aktaran Safsoylu, çöplerin büyük bir kısmının deniz tabanında birikerek dip balıklarına büyük zarar verdiğine de dikkat çekiyor: “Bu durum özellikle gümüş balığı, kırmızı mercan ve dil balığı gibi türleri ciddi şekilde etkiliyor.”

Büyüyen atık dalgasıyla ve bunun sonucunda yaşanan gelir kaybıyla mücadele etmek amacıyla yakın zamanda belediye destekli bir programın hayata geçirildiğini belirten Safsoylu, bu kapsamda balıkçılara ağlarına takılan plastik atıklar için ödeme yapıldığına dikkat çekiyor.

Temel nedenler

Gündoğdu, yasa dışı plastik atık bertarafının kasıtlı olduğunu düşünüyor. Türkiye’deki birçok geri dönüşüm tesisi, daha kârlı Avrupa atıklarının akışı nedeniyle kapasitesinin üzerinde çalışıyor ve daha çevre dostu geri dönüşüm yöntemleri maliyetli. Daha sıkı prosedürlerin ise atık ithalatçılarının kârını azaltacağını belirtiyor.

“Kâr marjları yüzünden yerli kaynaklardan atık almayı bıraktılar,” diyen Gündoğdu, İngiltere dahil Avrupa’daki firmaların, bu ihracatlar geri dönüşüm kapsamında sübvanse edildiği için tüm nakliye ve gümrük masraflarını karşıladığını ifade ediyor.

EIA hukuk ve politika uzmanı Amy Youngman ise bu firmaların ödemelerini döviz üzerinden yaptığını ve Avrupa’dan gelen atığın daha temiz ve kolay işlenebilir kabul edildiğini ifade ediyor.

Güncel veriler, Türkiye’nin işleme kapasitesinin üstünde plastik atık ithal ettiğini gösteriyor. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı verilerine göre, ülkede şu anda plastik atık işleme kapasitesine sahip yaklaşık 1.263 tesis bulunuyor ve toplam geri dönüşüm hacmi 1,125 milyon tonu buluyor.

Aynı veriler, Türkiye’nin yıllık toplam plastik atık ithalatının yaklaşık 1,3 milyon tona ulaştığını gösteriyor; üstelik bu miktar, yurt içinde üretilen 3,3 milyon ton atığa ek olarak ülkeye giriyor.

Hükümet atık yükünü azaltmak için adımlar atıyor; bunların başında Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın eşi Emine Erdoğan öncülüğünde 2017’de başlatılan Sıfır Atık Projesi geliyor. Yetkililer, bu girişimin başlamasından bu yana atık geri kazanım oranının yaklaşık üç kat artarak yüzde 37,5’e ulaştığını belirtiyor.

Yasa dışı plastik ticareti

Türkiye, artan atık girişinin yanı sıra plastik atıkların yasa dışı ticaretiyle mücadele etmekte de zorlanıyor.

Youngman, Turkey recap’e yaptığı değerlendirmede, “[Türk hükümeti], Adana bölgesindeki belirli toplulukları bir bakıma feda ediyor; bunu da kendisini tüm bu atığı kabul edebilen bir ülke olarak tanıtmak için yapıyor,” dedi.

Gümrük denetimleri genellikle ciddi biçimde kaynak yetersizliği çekiyor ve sevkiyatların yalnızca küçük bir kısmını inceliyor; ihracatçılar ise çoğu zaman sıradan, geri dönüştürülemez çöpü mevzuatı atlatmak için gizliyor.

Youngman, “Konteynerlerin ön kısmına temiz plastik atıkların yüklendiğini, arkasında ise karışık evsel atıkların yer aldığını görüyoruz. Burada kasıtlı bir usulsüzlük var,” dedi. Konteynerler tesadüfen açılmadıkça veya 'kirli bebek bezi gibi' kokmadıkça, Avrupa’dan gelen tonlarca geri dönüştürülemez atığın her yıl gözden kaçtığını ifade ediyor.

Geçtiğimiz ay İngiliz bir şirket; görünüşe göre Fransa menşeli çöpler, hijyen ürünleri ve bebek bezleri gibi evsel atıklarla kontamine olmuş plastik içerikli üç sevkiyatı Türkiye’ye yasa dışı yollarla ihraç etmeye çalışmaktan yargılandı. Şirketin resmi belgelerde, bu sevkiyatların “Yeşil Liste” atığı olarak da bilinen temiz plastik içerdiğini beyan ettiği belirlendi.

Mayıs ayında Adana’daki geri dönüşüm bölgesine yakın çeşitli döküm sahalarını ziyaret eden Turkey recap, yakılmış ya da su yollarına bırakılmış çeşitli kontamine plastik atıklar tespit etti. Bu atıkların yerel tesislerden mi kaynaklandığı yoksa ithal çöp mü olduğu ise belirlenemedi.

İletişim Başkanlığı’nın 2025 tarihli açıklamasına göre, ithal atıklar gümrükten tesise kadar titizlikle takip ediliyor. Açıklamada, Ocak 2021–Şubat 2025 döneminde atık bertaraf ve geri dönüşüm tesislerine yaklaşık 30 bin denetim yapıldığı; bu kapsamda 227 tesisin faaliyetinin durdurulduğu ve toplam 913 milyon TL idari para cezası uygulandığı belirtildi.

Yükselen plastik fiyatları

Türkiye, Kasım ayında Antalya’da düzenlenecek COP31 zirvesi öncesinde çevre politikalarını ön plana çıkarırken, İran savaşından kaynaklanan nakliye ve tedarik kısıtları plastik atık yönetiminin maliyet yapısını değiştiriyor.

Bu yıl yaşanan en dikkat çekici gelişmelerden biri, işlenmemiş plastik fiyatlarındaki sıçrayış oldu. Hürmüz Boğazı’nın kapanması; tamamı petrol ve doğal gazdan üretilen plastiğin üretimi, satışı ve taşınmasında ciddi sarsıntılara yol açtı. Bu durum, geri dönüştürülmüş plastiklerin ve alternatif malzemelerin daha elverişli ekonomik koşullardan yararlanabileceği yönünde beklentileri artırdı.

Geri Dönüşüm İşçileri Derneği Başkanı Ali Mendillioğlu, “Avrupa bakış açısını değiştirmeye başladı. Maliyetler nedeniyle, eskiden atık olarak görülen plastik artık hammadde olarak kabul ediliyor,” dedi.

Gündoğdu ise bu konuya daha şüpheci yaklaşıyor. Dünya çapındaki tüm plastik atıkların şimdiye kadar yalnızca yaklaşık %9’unun geri dönüştürülebildiğini; bunun da genellikle kullanım alanı sınırlı, daha zayıf ve düşük kaliteli malzemelere dönüştürüldüğünü savunuyor.

Gündoğdu ekliyor: “Avrupa’nın Türkiye’nin kendi döngüsel geri dönüşüm endüstrisini beslediğini iddia ettiklerini söylüyorlar. Ancak plastik geri dönüşüm aslında döngüsel bir süreç değil. Bu toksik bir iş. Plastiği geri dönüştürdüğünüzde, ortaya çıkan materyal orijinalinden bile daha toksik hale geliyor.”

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu makale, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı rapor serisinin bir parçası olup, hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.

SOMA — Türkiye’de neredeyse hangi şehre baksanız, çok geçmeden doğanın bağrında açılmış derin yaralarla karşılaşırsınız. İnşaat sektörüne kireçtaşı, mermer ve çakıl sağlamak için tepeler, vadiler ve kanyonlar hoyratça oyuluyor. Anadolu’nun en simgesel doğal alanları ise altın ve nadir toprak elementleri uğruna, geride zehirli atıklar bırakan devasa maden ocaklarına dönüşüyor.

Geçtiğimiz yıl maden mevzuatında yapılan kapsamlı düzenlemelerin ardından, bu tür manzaraların Türkiye genelinde yayılması bekleniyor. Daha önce koruma altında bulunan ormanlar, tarım arazileri ve köyler şirketlerin madencilik faaliyetlerine açılmış durumda.

Ankara’daki yetkililer, bu hamlenin yabancı sermayeyi çekmek, ihracatı artırmak ve durağanlaşan ekonomiyi canlandırmak için gerekli olduğunu savunuyor. Ancak çevreciler ve aktivistler, sürdürülebilir olmayan madenciliğin önünün açıldığı ve bunun Türkiye’nin doğal alanları ile kırsal geçim kaynaklarına ciddi zarar verebileceği konusunda uyarıyor.

“2050’ye kadar bu hızla gidersek, Türkiye’nin madenleri çok büyük oranda zaten yok edilmiş olacak,” diyen Polen Ekoloji Kolektifi’nden araştırmacı Levent Büyükbozkırlı ekliyor: “Köylerin yaşam bilgisini, geçim ekonomisini yok ediyorsunuz. Tamir edilemeyecek, geri dönülemeyecek büyük zararlar veriyorsunuz. Sadece doğa da değil, coğrafyayı yok ediyorsunuz.”

Toprağın altındaki servet

Türkiye, dünyanın en fazla mineral çeşitliliğine sahip ülkeleri arasında yer alıyor. Bazı jeolojik araştırmalar, toprak altında hâlâ 3,5 trilyon dolarlık maden rezervi bulunduğunu tahmin ediyor. Turkey recap’in hükümet verilerine dayanarak yaptığı hesaplamalara göre bu potansiyeli değerlendirmek amacıyla 2024’ten bu yana 1,4 milyon hektarı aşkın arazi maden ihalelerine açıldı.

Kıbrıs adasının 1,5 katı büyüklüğüne ulaşan bu alana, yasadışı veya ihalesiz yürütülen sayısız maden operasyonu ise dahil değil. Büyükbozkırlı, şirketlerin bu arazinin yaklaşık yarısı için şimdiden maden ruhsatı satın aldığını Turkey Recap’e aktardı.

Bu ihaleler, çevre mevzuatını törpüleyen ve karar alma yetkisini cumhurbaşkanlığında merkezileştirerek madencilik faaliyetlerini hızlandıran tartışmalı 2025 yasası ve süregelen düzenlemelerin ardından hayata geçti.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar, Kasım 2025’teki bütçe görüşmelerinde, “TBMM bu yıl tarihi bir madencilik kanununu geçirdi. Kanunu kurgularken yatırımları cazip hale getirmemiz lazım dedik” sözleriyle reformu savundu.

Sektör temsilcilerine göre bu reformlar maden ihracatını hızlandırıyor. 2026’da 10 milyar doları aşması beklenen ihracat rakamı, 2024 seviyesinin neredeyse iki katına karşılık geliyor. Bu büyüme, enerji ve maden ithalatının yaklaşık yüzde 40’ını oluşturduğu kronikleşen dış ticaret açığını daraltmaya yardımcı olabilir.

Türkiye bu vizyonla, yıllık altın üretimini 28 tondan 100 tona yükseltmeyi amaçlıyor. Bayraktar, hedeflenen bu üç katlık artışın ‘insan sağlığı ve çevreden taviz vermeden’ hayata geçirileceğini vurguladı. Türkiye ayrıca; elektrikli araçlar, savunma sanayii ve temiz enerji için kritik öneme sahip nadir toprak elementlerinde de ana üreticilerden biri olma niyetinde. Ancak bazı çevreler bu beklentilere temkinli yaklaşıyor.

Ekonomist Mustafa Sönmez, Turkey Recap’e yaptığı değerlendirmede nadir element iddialarına şüpheyle yaklaşarak şunları söylüyor: “Nadir element bir şehir efsanesi. Böyle bir şey olsa niye bugüne kadar beklenilsin? Özetle ortada kuru gürültüden fazla bir şey yok; madencilik adı altında doğaya verilen büyük bir zarar var. Onlar da zaten inşaat için taş ve mermer ağırlıklı.”

Çevresel tehditler

Bu yıl ihaleye açılan maden sahalarının neredeyse tamamı taş ocakları ve metalik cevher faaliyetlerine ayrılmış durumda. Altın ve nadir toprak elementlerini de içeren yaklaşık 500 IV. Grup maden ruhsatı 2026’da satışa çıkarıldı. İhale edilen bu ruhsatlar, toplamda neredeyse İstanbul’un yüzölçümü büyüklüğünde bir alanı kapsıyor.

IV. Grup maden sahaları, Türkiye’nin en değerli rezervlerini barındırıyor; ancak bunun bedeli ağır. Çıkarım süreci; yoğun su tüketimi, açık ocak işletmeciliği ve toksik çamurun depolandığı atık havuzlarını gerektiriyor. Üstelik düşük tenörlü cevherden altın elde etmek için en yaygın yöntem siyanür kullanımı.

Bağımsız Maden-İş Sendikası temsilcisi Başaran Aksu, Turkey Recap’e yaptığı açıklamada, “Siyanür kullanılan bir maden; çevre, doğa ve bölgede yaşayan her canlı için çok ciddi bir yaşamsal tehlike arz ediyor,” dedi. Aksu, bu risklerin Türkiye’nin yetersiz iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı ile çevre denetimlerindeki boşluklar nedeniyle daha da katlandığını vurguladı.

2024 yılında Erzincan’ın İliç ilçesindeki bir altın madeninde liç yığını kayması sonucu dokuz işçi hayatını kaybetti ve tahminen 10 milyon metreküp siyanürlü toprak Fırat Nehri’nin bir koluna karıştı. Oysa faciadan yalnızca birkaç ay önce bölgede yapılan rutin devlet denetiminde hiçbir sorun saptanmamıştı.

Satışa çıkarılan parsellerin büyük bölümü nehirlerin, tarım arazilerinin, meraların ve zeytin bahçelerinin üzerinde yer alıyor. Maden parsellerinin birçoğu büyük yerleşim alanlarının hemen yanı başında bulunurken, doğrudan bu bölgelerin içinde kalan pek çok köy ise yakın gelecekte kamulaştırmayla yüz yüze gelebilir.

Kaz Dağları’nda Türkiye’nin önde gelen altın ihracatçılarından Ahlatcı Holding, geçen ay yaklaşık 3 bin futbol sahası büyüklüğünde bir alan için maden ruhsatı edindi. Holding, yeğeni AKP Çorum milletvekili Yusuf Ahlatcı olan Ahmet Ahlatcı’ya ait.

Kaz Dağları eşsiz doğal güzelliğiyle tanınmasının yanı sıra Homeros’un İlyada destanında Zeus ve diğer tanrıların, hemen yakındaki Çanakkale ilinde gerçekleşen Truva Savaşı’nı izlediği yer olarak da geçiyor.

Yusuf Ahlatcı, koruma altındaki alanları madenciliğe açan yasa teklifine oy veren milletvekilleri arasında yer aldı. Bu yeni yasa, Çevresel Etki Değerlendirmesi (ÇED) sürecini olumlu sonuç verecek biçimde yönlendirerek sistemi daha da işlevsiz kıldı.

Çevre avukatı Arif Ali Cangı, Turkey Recap’e yaptığı değerlendirmede, “Mevcut madencilik politikasının sürdürülebilir olmayacağını düşünüyorum. Zira denetimsiz, hoyratça verilen izinlerle her yer madenciliğe açılıyor” dedi.

Öte yandan Levent Büyükbozkırlı, bu maden girişimlerini yargı yoluyla durdurmanın da giderek zorlaştığını vurguluyor:

Büyükbozkırlı, hukuki mücadelenin geldiği noktayı şu sözlerle özetliyor: “Büyük oranda kazandığımız davaları bile artık kaybetmeye başladık. Önce kazanıyoruz, sonra temyize gidiyorlar. Bir şekilde arkadan dolaşıp kararları bypass ediyorlar. Sistem, bu engelleri aşmak için bir sürü yeni mekanizma geliştirdi.”

Buna madenleri ÇED zorunluluğundan tamamen muaf tutan bir boşluk da dahil; bu düzenleme şirketlerin gerekli bilimsel değerlendirme yapılmadan faaliyete geçmesinin önünü açıyor. Polen Ekoloji Kolektifi’nin verilerine göre Türkiye’deki madenlerin büyük çoğunluğu ÇED belgesine sahip değil.

Polen Ekoloji Kolektifi’nden araştırmacı Derya Sever, Turkey Recap’e yaptığı değerlendirmede, “Projeler hiçbir şekilde bu değerlendirme sürecine dahil edilmiyor. Böyle olunca hem süreç hızlanıyor hem de halkın demokratik katılımı ve bilimsel etkiler göz önüne alınmadan projeye başlanıyor.”

Geçen ay İletişim Başkanlığı Dezenformasyonla Mücadele Merkezi, geniş arazilerin maden faaliyetleri için ruhsatlandırıldığı iddiaların reddetti. Yapılan açıklamada, madencilik faaliyetlerinin ülke yüzölçümünün yalnızca yüzde 0,18’ini kapsadığı ve tüm çalışmaların “önce insan, sonra çevre, sonra katma değerli madencilik” ilkesiyle yürütüldüğü savunuldu.

Sendika temsilcisi Aksu ise lisansların kağıt üstünde kaldığını belirterek sahada henüz büyük bir hareketlilik olmadığını şu sözlerle ifade etti: “Şu an yoğun bir ruhsatlandırma var ama pratik olarak bu düzeyde bir yatırım veya faaliyet yok. Sondaj yapılması, üretim tesislerinin kurulması ve yatırımların hayata geçirilmesi gibi adımlar henüz çok sınırlı.”

Sahadaki yansımalar: Soma

Madenciliğin bedelini en iyi bilen yerlerden biri Soma. Ege kıyılarına yakın tepelerin arasına kurulu bu ilçe, bir zamanlar dünyaca ünlü tütün tarlalarıyla tanınıyordu.

Tıpkı kendisinden önceki kuşaklar gibi bir tütün çiftçisi olmayı planlayan Süleyman Çetin, o yılları, “O zamanlar madene gitmek istemiyordu kimse,” sözleriyle anımsıyor. Ancak 2000’lerin başında ithal tütün harmanları piyasaya hâkim olup kömür ocakları da özelleştirilince, Çetin de bölgedeki pek çok erkek gibi madenden başka bir çıkış yolu bulamamış.

Bugün 40 yaşında olan Çetin, içine itildikleri bu süreci Turkey Recap’e şu sözlerle özetliyor: “Çiftçinin malı para etmeyince, emeği değerlendirilmeyince, para kazanamayınca sistem bizi madene yönlendirdi. Sistematik olarak madenci olduk.” Çetin artık tarla sürmek yerine, yerin metrelerce altında 35 tonluk devasa bir makineyle 6 metre genişliğinde kömür blokları kesiyor.

“Çetin’in Soma’nın geleceğine dair umudu oldukça az. Bölge halkının aktardığına göre, yakındaki termik santralde yakılan kömürden çıkan zehirli küller tarım arazilerini mahvederken, kanser vakalarının da artmasına neden oluyor. Bölge hastanesi ise emekli işçilerin yakasını bırakmayan solunum yolu hastalıklarını tedavi edecek uzman hekim kadrosundan yoksun.”

Kısa süre önce emekli olan madenci Durmuş Olgunsoy, “Pnömokonyoz gibi madenci hastalıklarımız var” diyor ve ekliyor: “Ama şu ana kadar benim bildiğim, resmî olarak tanısı konmuş bir meslek hastalığımız yok.” Olgunsoy, bu hayati durumun çoğu zaman sıradan bir “akciğer sorunu” olarak geçiştirildiğine de dikkat çekiyor.

Üstelik bölgedeki kömür rezervleri de yavaş yavaş tükeniyor. Eskiden madenciler ocağa ulaşmak için yer altı tünellerinde sadece 500 metre yürürken, bugün bu mesafe 3 ila 5 kilometreye kadar çıkmış durumda. Yerin dibine doğru inildikçe iş hem daha hantallaşıyor hem de tehlike boyutu katlanıyor; her saat tonlarca yeraltı suyu pompalanmak zorunda kalırken, derinlikle birlikte ölümcül metan gazı seviyeleri de tırmanıyor.

Bölgedeki en büyük felaket ise 2014 yılında yaşandı.13 Mayıs günü Soma’daki Eynez kömür madeninde çıkan yangın nedeniyle yüzlerce işçi yer altında mahsur kaldı. Aslında o gün o vardiyada olması gereken Olgunsoy, şans eseri bir gün önce izin almıştı. “Saat 14.30 sularında haberi alır almaz maden ocağına koştum,” diyor Olgunsoy. “Gittiğimde tam bir kaos vardı, bacalardan dumanlar yükseliyordu.”

Yaşanan dehşeti şu sözlerle anlatmaya devam ediyor: “Dumanın ulaşmadığı bölgelerdeki arkadaşlarımızı hemen tahliye ettik. Ancak dumanlı bölgedekilere bir türlü ulaşamadık. Yer altıyla telefon üzerinden irtibat kurmaya çalıştık ama nafile. Akşamüstü maskelerle içeri girebildik; arkadaşlarımızın cansız bedenleriyle karşılaştık orada... Yaşayan birilerini bulabilmek umuduyla cenazeleri bırakıp aramaya devam ettik.”

O gün yer altında 301 madenci can verdi. Facia, Türkiye’de kurumsal ihmal ile denetimsizliğin sembolüne dönüştü. Yaşananların ardından sokaklara dökülen ve “Kaza Değil, Cinayet” pankartları taşıyan kitleler sert polis müdahalesiyle, gaz bombası ve tazyikli suyla durdurulmaya çalışıldı. Aradan geçen yılların ardından, Mart 2026’da ise faciadan sorumlu tutulan kamu görevlilerinin yargılandığı dava zamanaşımı nedeniyle düşürüldü.

Soma’da da yeni parseller ruhsatlandırmaya açıldı ve genişleme çalışmaları sürüyor. Ancak Olgunsoy’a göre çalışma koşulları hâlâ iyileşmiş değil; şirketler yalnızca kâr peşinde koşuyor ve işçilik maliyetlerini her yerde kısmaya çalışıyor.

Olgunsoy, maden şirketlerinin çalışma koşullarını iyileştirmek yerine sadece kâr odaklı hareket ettiğini şu sözlerle dile getiriyor: “Yeni sahaları alan şirketler, ‘Bu iki asgari ücret ve işçilik maliyetleri bize çok ağır geliyor’ diyerek bunu düşürmeye çalışıyorlar. Amaçları, minimum işçi çalıştırıp daha fazla kâr etmek.”

Soma faciasının ardından yürürlüğe giren yasa, yer altındaki madencilere en az iki net asgari ücret tutarında maaş güvencesi tanımıştı. Ne var ki bu ücretler pratikte sık sık gecikiyor ya da hiç ödenmiyor. Ödenmeyen maaşlar nedeniyle geçen ay gerçekleştirilen ve son yılların en büyük madenci yürüyüşlerinden biri olan protestolarda gözaltına alınan Aksu, sahadaki durumu şu sözlerle özetliyor: “Zaten sorunsuz çalışan tek bir maden işletmesi bile yok gibi.”

“Üretmekten dolayı mesleğimi çok seviyordum,” diyen Olgunsoy ise ekliyor: “Devlete destek olduğumuzu bildiğimiz için kendimizle gurur duyuyoruz, mesleğimizle gurur duyuyoruz. Daha güzel şartlarda olabilirdik ama işte devletin bize verdiği değer bu kadarmış öyle diyelim.”

Ücretsiz Abone Olun

Stüdyo recap, Turkey recap’in içinden doğdu. Stüdyo recap hızlı gelişen Türkiye haber döngüsünü anlamlandırmanıza yardımcı olmak için kurulan ve Türkçe içeriklere yer veren bağımsız ve okuyucu destekli bir haber platformudur.

Turkey recap ve Stüdyo recap; Turkey recap Medya Ajans Hizmet ve Tic. Ltd. Şti. bünyesinde yer alıyor.

Daha fazla bilgi, geri bildirim veya önerileriniz için bizimle iletişime geçin:

info@turkeyrecap.com

YouTube: @StüdyoRecap

İnstagram: @studyorecap

Twitter: @studyorecap

Tiktok: @stdyo.recap

LinkedIn: Stüdyo recap

Bu makale, Heinrich Böll Stiftung Derneği Türkiye Temsilciliği desteğiyle hazırlanan Türkiye’nin iklim yönetişimi odaklı rapor serisinin bir parçası olup, hiçbir şekilde Heinrich Böll Stiftung’un görüşlerini yansıtmaz.